ВОЯГА ЕТМАГАН ҚИЗЛАР ҲУҚУҚБУЗАРЛИГИНИ ОЛДИНИ ОЛИШНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Ключевые слова:
вояга етмаганлар, қизлар ҳуқуқбузарлиги, профилактика, криминологик таҳлил, ижтимоий омиллар, оилавий назорат, гендер ёндашувАннотация
Мазкур тадқиқот вояга етмаган қизлар ўртасида ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш тизимини такомиллаштириш масалаларига бағишланган. Унда мазкур тоифадаги ҳуқуқбузарликларнинг келиб чиқиш сабаблари ва уларга таъсир этувчи ижтимоий, психологик ва оилавий омиллар таҳлил қилинган. Тадқиқотнинг мақсади — профилактика тизимини самарадорлигини оширишга қаратилган илмий асосланган таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат. Илмий ишда формал-мантиқий, қиёсий-ҳуқуқий ва тизимли таҳлил усулларидан фойдаланилди. Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, профилактика чораларининг етарли даражада самарали эмаслиги, оилавий назоратнинг заифлиги ҳамда таълим муассасаларида профилактик ишларнинг тизимли эмаслиги ҳуқуқбузарликларнинг ортишига сабаб бўлмоқда. Шу муносабат билан гендер ёндашув асосида профилактика механизмларини такомиллаштириш зарурлиги асосланди. Тадқиқот натижалари амалиётда ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш тизимини ривожлантиришда муҳим аҳамият касб этади.
Библиографические ссылки
Ўзбекистон Республикасининг “Вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ва ҳуқуқбузарликларнинг профилактикаси тўғрисида”ги Қонуни (O‘RQ-263, 2010); мазкур қонун профилактика субъектлари доираси ва умумий вазифаларини белгилайди.
Ўзбекистон Республикаси Миллий статистика қўмитасининг жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликка оид 2024 йиллик ҳамда 2022–2025 йиллар чораклик материаллари; 2024 йилда вояга етмаган ҳуқуқбузарлар 3 364 нафар, шундан қизлар 300 нафар (8,9%).
Justice for Children in Uzbekistan: Consolidated Report (UNICEF); Ўзбекистон бўйича қизлар улуши, ёш таркиби, гуруҳли ва катта ёшдагилар иштирокидаги ҳолатлар ҳамда болалар одил судлови тизимига оид муҳим эмпирик манба.
Margaret A. Zahn ва бошқалар, Causes and Correlates of Girls’ Delinquency (OJJDP); қизлар ҳуқуқбузарлигида оилавий низо, виктимизация, мактаб билан боғлиқлик ва каттароқ ёшли эркак тенгдошлар таъсирини асослайди.
OJJDP, Fast Facts on Youth Justice; АҚШда қизлар улуши, статус ҳуқуқбузарликлари ва турар-жойлаштириш структураси бўйича расмий маълумотлар.
Youth Justice Statistics 2024 to 2025 (England and Wales) ва қизлар бўйича инспекцион аналитик материаллар; қизлар улуши паст бўлса-да, safeguarding ва mental health эҳтиёжлари юқори эканини кўрсатади.
Trauma among Girls in the Juvenile Justice System (NCTSN); виктимизация, PTSD, жинсий зўравонлик ва “survival crimes” концепцияси бўйича асосий манба.
UNICEF ECARO, Prevention of Child Offending; Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенция, Пекин қоидалари, Эр-Риёд йўриқномалари ва Бола ҳуқуқлари бўйича қўмитанинг 24-сонли Бош шарҳи асосида диверсия, реинтеграция ва жамоага асосланган профилактика моделини асослайди.
Ўзбекистон Республикасининг O‘RQ-829 (2023), PF-201 (2024), O‘RQ-1024 (2025) ҳужжатлари (Ўзбекистон Республикасининг “Вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ва ҳуқуқбузарликларнинг профилактикаси тўғрисида”ги Қонуни, O‘RQ-263, 29.09.2010.
Ўзбекистон Республикасининг “Хотин-қизлар ва болалар ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш тизими янада такомиллаштирилиши муносабати билан айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги Қонуни, O‘RQ-829, 11.04.2023.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Болалар масалалари бўйича комиссиялар фаолиятининг самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони, PF-201, 02.12.2024.
Ўзбекистон Республикасининг “Вояга етмаганлар ўртасида ҳуқуқбузарликлар профилактикаси тизими такомиллаштирилиши муносабати билан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга ўзгартишлар киритиш ҳақида”ги Қонуни, O‘RQ-1024, 06.02.2025).
А.Н.Ильяшенко. Преступное поведение несовершеннолетних женского пола и его предупреждение. Дисс. … канд. юрид. наук.; Н.Н.Перетокина. Насильственные преступления, совершаемые несовершеннолетними лицами женского пола. Дисс. … канд. юрид. наук.; С.П.Козлов. Проблемы предупреждения преступлений несовершеннолетних женского пола. Дисс. … канд. юрид. наук.; О.А.Осадчук. Преступность несовершеннолетних женского пола: криминологические и уголовно-правовые аспекты. Дисс. … канд. юрид. наук..
Ниёзова С.С. “Вояга етмаганлар жиноятчилигининг сабаблари ва уларга имкон берган шарт-шароитларга доир илмий ёндашувлар”, 2023.
Усманова Муборак Акмалджановна. (2026). Вояга етмаганлар жиноятчилиги: криминологик таҳлил ва профилактика механизмларини такомиллаштириш. International Multidisciplinary Research in Academic Science (IMRAS). – 2026. – Vol. 9, Issue 02. – Б. 9–14. https://doi.org/10.5281/zenodo.18731925
