TILNING IJTIMOIYLIGI VA ASSOTSIATIVLIGI, ULARNING O‘ZARO ALOQASI

Abstrak

Ushbu tadqiqotda assotsiativlikning tipologik jihatdan universal hodisa ekani, biroq bir xil obyektga nisbatan turli til jamoalarida hosil bo‘ladigan assotsiatsiyalar mazmuni va chastotasida sezilarli farqlar kuzatilishi ijtimoiy-kognitiv omillar bilan izohlanadi. Nazariy asos sifatida sotsiokognitiv lingvistika va madaniy lingvistika yondashuvlari qabul qilinadi; empirik asosda esa “Slavyan assotsiativ lug‘ati” materiallari bo‘yicha *baxt* konseptining rus, belorus, bolgar va ukrain til egalari idrokidagi assotsiativ maydoni qiyosiy tahlil qilinadi. Ma’lumotlar *sovchi–reaksiya* juftliklarining eng yuqori chastotali javoblari (mas., есть, каханне, радост, велике) orqali konseptning milliy ong va kollektiv xotirada qanday qiymatlashtirilganini ko‘rsatadi: rus ma’naviy makonida *baxt* “mavjudlik” atributi bilan tasdiqlansa, beloruslarda u “sevgi” bilan, bolgarlarda “xursandlik/shodlik” bilan, ukrainlarda esa “buyuk qadriyat” paradigmasi bilan semantik bog‘lanadi. Natijalar tilning ijtimoiylashuvi lisoniy assotsiatsiyalarda aks etishini, ya’ni assotsiativ maydon jamiyatdagi qadriyatlar, dunyoqarash, diniy-madaniy tajriba hamda ijtimoiy ong konfiguratsiyasi bilan kalibrlanishini tasdiqlaydi. Tadqiqot lisoniy konseptologiya, psixolingvistika va qiyosiy madaniyatshunoslik uchun metodologik ahamiyatga ega bo‘lib, assotsiativ lug‘atlar tuzish, leksik-semantik modellashtirish va madaniyatlararo kommunikatsiya amaliyotida qo‘llanish imkonini beradi.