QO’QON XONLIKDAGI SAROY UNVON VA MANSABLARI
;
«Tarixi Turkiston», Farg‘ona, Qo‘qon, Xuroson, Xorazm, Movaraunnahr, Somoniylar, Qoraxoniylar, Xorazmshohlar, O‘ratepa, Mirzaboshi, Sarkor, Miroxurboshi, Yuzboshi, Bekovulboshi, Dahboshi, otaliq, beklarbegi, biy, devonbegi, xazinachi, inoq, eshikog‘asi, parvonachi, dodxoh, dasturxonchi, sarkor, sharbatdor, oftobachi, qorovulbegi, tunqator, qushbegi , kitobdor, risolachi, bakovul, mirzoboshi, sarmunshi, mehtari zakotxona, miroxo‘r, shig‘ovul va past darajali mansablarga: salomog‘asi, mirzo, fayzi, munshi, surnaychi, karnaychi, dafchi, chopquchi, jarchi (boshi), shotir, zinbardor, jilovdorlar.Abstrak
Ilmiy maqolada o‘rganilayotgan mavzu Qo‘qon xonligi davlatchiligi tizimining ijtimoiy – siyosiy qatlamlari tarixi bo‘lsa – da, voqealarning tadrijiy rivojini qamrab olish va aks ettirish maqsadida Qo‘qon xonligining tashkil topishi masalalariga qisqacha to‘xtalib o‘tishni lozim topdik.
Iqtiboslar
Хўжалар мусулмон мамлакатларида кенг тарқалган имтиёзли табақа. Уларнинг келиб чиқиши ҳақида турли фикрлар мавжуд. Баъзи маълумотларда хўжалар дастлабки тўрт ҳалифа (чорёрлар) – Абу Бакр, Умар, Усмон ва Алидан (Алининг Фотимадан бошқа хотинларидан) тарқалган авлодлар дейилса, бошқа манбаларда арабларнинг истилочилик юришларида бошчилик қилган саркардаларинг авлодлари деб ҳисобланади. Улар исломда оқсуяклар табақаси сифатида саййидлардан кейин туриб, маълум имтиёзларга эга бўлганлар. Яна қаранг: Ханыков Н. Описание Бухарского ханства. Санкт-Петербург, 1843. – С. 182 ва кейингилари; Ислам. Энциклопедический словарь. – Москва: Наука, 1989. – С. 280.
Абд ал-Қодир ибн Муҳаммад-Амин ўзининг «Маджмаъ ал-ансоб ва-л-ашджор» асарида минг сулоласидан бўлган Қўқон ҳукмдорлари шажарасини қуйидагича берган: охирги ҳукмдор Худоёр-хон (Насрид-дин бек , Муҳаммад-Амин бек, Ўрмон бек, Фансуроллоҳ ) - Шер Али-хон (Салимсоқ-хон, Султон Мурод-хон, Мала-хон - Султон-хон, Абу Саид-хон) - Ҳожи бек – Муҳаммад-Амин-хон (Олим-хон - Мурод-хон, Умар-хон; Норбўта-хон - Рустам бек , Олим-хон - Шоҳрух бек ; Умар-хон - Муҳаммад Али хон) - Абд ар-Рахмон бек -хон - Абд ал-Карим-хон - Шахрух-хон (Шодибек, Сулаймон-хон; Абд ар-Рахим-хон - Ирдона-хон ва Бобобек -хон) - Рустам бий - Ҳоджи бий – Чамаш бий ( Асилзода) Аби-л-Қосим – Муҳаммад-Амин – Худоёр/Илик хон - Олтин Бешик - Муҳаммад Бобур Мирзо. Қаранг: Абд ал–Кадир ибн Мухаммад-Амин. Маджма’ ал-ансаб ва-л-ашджар. Введение, перевод с арабского-персидского и тюркского, текст, факсимиле автографа, комментарии и указатели Ш. Х. Вохидова, А. М. Муминова, Б. Аминова. – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. − С. 192.
Мирзо Олим Махдум ҳожи. Тарихи Туркистон. − Б. 46-48.
Воҳидов Шодмон, Холиқова Раҳбар. «Ўрта Осиё хонликлари далат бошқарви тарихидан» (ХХI - XX аср бошлари). – Тошкент.: Янги аср авлоди. 2006. – Б. 3-4.
Муҳаммад Хакимхон. Мунтахаб ут-таворих. Т. II. – Душанбе, 1984. 339 б вар; Материалы по истории Киргиз и Киргизии. Вып. I. М., 1973. – С. 231.
Шухи. Девони Шухий. // Қўлёзма. Тожикистон ФА ШИ хазинаси. №2313. 174а (фотонусхасидан фойдаланилди). Яна қаранг: Тарихи салотини ўзбакия, аштархония ва манғития. // Қўлёзма. Ўз ФА ШИ. – №. 112/I. 10а вар. Мирзо Олим ибн Мирзо Рахим Тошкандий эса Абдураҳимбийни укаси Абдулкарим ўлдирган деб айтади. Қаранг: Мирза Алим ибн Мирза Рахим Тошканди. Ансаб ас-салатин ва таварих ал-хавакин. Введение и научная редакция Ш. Вохидова. – Ташкент, 2007. – С . 92.
Худойқулов Т. ХIХ асрда Қўқон хонлигининг ижтимоий-сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаёти. Тарих фан... номзоди дисс. – Тошкент, 2009. – Б. 24-30.
Бичурин Н.Я. Собрание сведений по исторической географии Восточной и Серединной Азии. Чебоксары. 1969. – С. 178.
Худойқулов Т. ХIХ асрда Қўқон хонлигининг ижтимоий-сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаёти... – Б. 25.
Воҳидов Шодмон, Холиқова Раҳбар. «Ўрта Осиё хонликлари далат бошқарви тарихидан»... – Б. 3.
Фазлий Фарғоний.Умарнома // Қўлёзма Россия ФАШҚИ Санкт-Петербург бўлими – № С 2467, 20а -24б.
Бобобеков Ҳ. Қўқон хонлигининг туркий халқлар давлатчилиги ва маданий меросини ривожлантиришдаги ўрни // Халқаро илмий-амалий конференция материаллари. Қўқон: 2022. – Б. 11.; Ўша муаллиф. Шоҳнома ёхуд Қўқон хонлари тарихи. 5 жилдлик. Биринчи китоб. “Туроннашр”, – Тошкент. 2023, – 664 б.
Мирзо Олим махдум Ҳожи. Тарихи Туркистон. – Тошкент. Янги аср авлоди. 2009. – Б. 84. Араб ёзувидан табдил қилувчи, Ш.Воҳидов, Р. Холиқова; Махмудов Ш. Қўқон хонлигининг маъмурий-бошқарув тизими. (1709-1876 йй.) тарих фан.ном. дисс. – Тошкент. 2007. – Б.77.
Зиё А. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – Тошкент.: Шарқ, 2001. – Б. 299.
Ўша асар. 104-105 бетлар; Шунингдек, қаранг: Махмудов Ш. Қўқон хонлигининг маъмурий-бошқарув тизими (1709-1876 йй). Тарих фан. номз. дисс.Тошкент, 2007. – Б. 82.
Ўша асар. – Б.70.
Семенов А.А. Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях носителей их в средневековой Бухаре // Советская этнография. – Москва, 1948.– С. 139.
Йўлдошев М. Хива хонлигида феодал ер егалиги ва давлат тузилиши. – Т.: Ўздавнашр, 1959.– С. 262.
Воҳидов Ш., Холиқова Р. Марказий Осиёдаги давлат бошқаруви тарихидан. – Тошкент. Янги аср авлоди. 2006. – Б. 6-21.
Муҳаммад Юнус Тоиб. Тарихи Алимқули Амирлашкар. – №2. – Б. 215.
Унинг ҳаёти ва илмий мероси ҳақида қаранг: Воҳидов Ш. Қўқон хонлигида тарихнависликнинг ривожланиши. XIX аср – XX асрнинг бошлари. – Тошкент, 1998. – Б. 238 – 250.
Муҳаммад Юнус Ходжа, Муҳаммад Амин Ходжа (Тойиб).Туҳфайи Тойиб / Подготовка к изданию и предисловие: Б.М.Бабаджанов, Ш.Х.Вахидов, Х.Коматцу. – Ташкент – Токио, 2002. – 46 с.
Муҳаммад Юнусжон Шиғовул. Тарихи Алиқули амирлашкар. // Шарқ Юлдузи, 1994. № 1 – 2, – Б. 12 – 16.
Қаранг: Шодмон Воҳидовнинг “Қўқон хонлиги унвон ва мансаблар” номли катта мақоласида – “ўзбек халқи тарихининг нисбатан кам ўрганилган, ўша кам ҳолда ҳам холис ўрганилмаган давлатчилик қадриятларининг бир зарур нуқтасидан - Қўқон хонлигидаги унвон ва мансаблардан баҳс этилиши” эслаб ўтилган.
https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/shodmon-vohid-qoqon-xonligidagi-unvon-va-mansablar.html
Якобжанов Ж. Қўқон хонлиги марказий бошқарувида унвон ва мансаблар. Ўзбекистон тарихи. – Тошкент. 3/2018. – Б. 38; Муҳаммад Ҳакимхон. Мунтахаб ат-таворих. 1-2 китоб, – Душанбе: 1984.
Наливкин В. Краткая история Кокандского ханства. Казань: Типография императорского университета. 1886. 112-б.
Махмудов Ш. Қўқон хонлигининг маъмурий-бошқарув тизими. (1709-1876 йй.) тарих фан.ном. дисс. – Тошкент. 2007. – Б. 66-70.
Мирзо Олим Мушриф. Ансоб ус – салотин ва таворихи ал-ҳавоқин//Мирзоолим Мушриф. Қўқон тарихи. Тошкент. Ғ.Ғулом. 1995. – Б. 85.
Худойқулов Т. Марказий Осиё давлатларининг бошқарув тарихи. (марказий, маҳаллий, ҳарбий, диний ҳокимият (XVIII-XIX аср бошлари). Монография. – Тошкент.: Ўзкитобсавдонашриёти. 2023. – Б. 78.
Якобжанов Ж. Қўқон хонлиги марказий бошқарувида унвон ва мансаблар. Ўзбекистон тарихи. – Тошкент. 3/2018. – Б. 41.
Қаранг: Махмудов Ш. Қўқон хонлигининг маъмурий-бошқарув тизими. (1709-1876 йй.) тарих фан.ном. дисс. – Тошкент. 2007. – Б. 66-70.; Воҳидов Ш., Холиқова Р. Марказий Осиёдаги давлат бошқаруви тарихидан. – Тошкент. Янги аср авлоди. 2006. – Б. 6-21.; Худойқулов Т. Марказий Осиё давлатларининг бошқарув тарихи. (марказий, маҳаллий, ҳарбий, диний ҳокимият (XVIII-XIX аср бошлари). Монография. – Тошкент.: Ўзкитобсавдонашриёти. 2023. – Б. 78.
Эшов Б. Ўзбекистонда давлат ва маҳаллий бошқарув тарихи. – Тошкент.: Янги аср авлоди. 2012. – Б. 368.
