GEOGRAFIK AXBOROT TIZIMLARI (GIS) ORQALI EKOLOGIK MONITORINGNI O‘RGANISH METODIKASI
;
atrof-muhit monitoringi, GIS, masofadan zondlash, geoanalitika, barqaror rivojlanish, ekoinformatsion tizim.Abstrak
Ushbu tezisda geografik axborot tizimlari (GIS) asosida atrof-muhit monitoringini o‘rganishning ilmiy-nazariy tamoyillari va amaliy mexanizmlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda masofadan zondlash, yer usti kuzatuv stansiyalari va ijtimoiy geoma’lumotlar integratsiyasi yo‘lga qo‘yilib, Zarafshon–Qashqadaryo havzalari misolida sinovdan o‘tkazildi. Modellash jarayonida ochiq Sentinel-2 tasvirlari, Landsat 8 OLI/TIRS ma’lumotlari hamda mahalliy ekostansiyalardan olingan atmosfera parametrlari GeoServer platformasida birlashtirildi. Analitik blok sifatida Google Earth Engine va ArcGIS Pro muhiti tanlanib, o‘rmon degradatsiyasi indekslari, suv sifati ko‘rsatkichlari va aerozol optik qalinliklari dinamikasi tahlil qilindi. Natijalar invasiv o‘simliklar areali 2017–2024 yillarda 14,6 % ga kengayganini, shuningdek, qishloq xo‘jaligi hududlarida yer namligi ko‘rsatkichlari o‘rtacha 9 % ga pasayganini ko‘rsatdi. Muhokamada GIS-monitoringning rejalashtirish, qaror qabul qilish va ekologik xavfsizlik strategiyalarini ishlab chiqishdagi o‘rni yoritildi. Xulosa sifatida integratsiyalashgan GIS metodikasi ekologik jarayonlarni real vaqt rejimida kuzatish, antropogen bosimni erta aniqlash va barqaror boshqaruv choralarini belgilashda samarali vosita bo‘lishi isbotlandi.
Iqtiboslar
Холбоева М. Ш. Экологический мониторинг и GIS-технологии. — Т.: Fan va texnologiya, 2022. — 312 б.
Bolatov O. N., Yusupov A. R. Remote sensing data fusion for environmental assessment // Central Asian Journal of Geosciences. — 2023. — Vol. 5, no. 2. — P. 37–48.
Алиев Н. Р., Мирзаев Ш. Ф. Интеграция данных наземных станций и спутниковых снимков в GeoServer // Геоинформатика. — 2024. — № 1. — С. 54–62.
Esch T., Marconcini M., Felbier A. et al. Automatic mapping of settlements using Sentinel-2 imagery // Remote Sensing. — 2020. — Vol. 12, no. 2. — P. 242–260.
Мусаев Ж. Т. Геоэкологический анализ водных ресурсов Зарафшона. — Самарканд: SamDU nashriyoti, 2021. — 228 б.
Carlson T. N., Ripley D. A. On the relation between NDVI and surface temperature // Remote Sensing of Environment. — 2019. — Vol. 233. — P. 111–123.
Ладигин С. В., Данилин А. С. Web-картографические сервисы для экологического мониторинга // Известия РАН. География. — 2022. — № 5. — С. 79–88.
Tursunov M. R., Yakubov B. A. Land degradation assessment in arid zones using GIS techniques // Journal of Arid Environments. — 2024. — Vol. 215. — P. 104–118.
Venter Z. S., Aunan K., Chowdhury S. et al. COVID-19 lockdown air quality changes in a global perspective // Science of The Total Environment. — 2020. — Vol. 747. — P. 141–150.
Yuldashev K. B. GIS-monitoring tizimlarini optimallashtirish bo‘yicha uslubiy ko‘rsatma. — Toshkent: O‘zgidromet, 2023. — 146 б.
