ENDOKRIN TIZIMINING BUZILISH MEXANIZMLARDA STRESNING ROLI
Ключевые слова:
Stress, gipotalamus–gipofiz–buyrak usti o‘qi, sitokinlar.Аннотация
RStress zamonaviy hayotda inson salomatligiga ta’sir qiluvchi eng muhim global muammolardan biri hisoblanadi. Hayot sur’atining tezlashuvi, ijtimoiy va axborot yuklamaning ortishi natijasida stress inson hayotining ajralmas qismiga aylanmoqda. Ayniqsa, o‘rta yoshdagi insonlarda stress darajasi yuqori bo‘lib, u nafaqat ruhiy, balki umumiy somatik holatga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Fiziologik jihatdan stress — bu organizmning turli omillarga nisbatan nospetsifik javobi bo‘lib, u Gans Selye tomonidan ta’riflangan umumiy adaptatsiya sindromi (xavotir, qarshilik va charchash bosqichlari) orqali namoyon bo‘ladi. Stress reaksiyasida gipotalamo-gipofizar-buyrak usti (HPA) tizimi va simpatoadrenal tizim muhim rol o‘ynaydi. Ushbu tizimlar faollashganda adrenalin, noradrenalin va ayniqsa kortizol ajraladi. Kortizol organizmning stressga moslashuvida markaziy ahamiyatga ega bo‘lib, moddalar almashinuvini boshqaradi va homeostazni saqlaydi. O‘tkir stressda bu jarayon moslashuvni kuchaytiradi, biroq surunkali stressda tizim disfunktsiyasi yuzaga kelib, kortizolning uzoq vaqt yuqori darajada bo‘lishi metabolik buzilishlar va gormonal nomutanosiblikka olib keladi. Shu sababli stress va endokrin tizim o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish zamonaviy tibbiyotning dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi
Библиографические ссылки
Sapolsky R.M. Why Zebras Don’t Get Ulcers. New York: Henry Holt and Company; 2004.
McEwen B.S. Protective and damaging effects of stress mediators. New England Journal of Medicine. 1998;338(3):171–179. https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJM199801153380307
Cohen S., Doyle W.J., Turner R.B. Psychological stress and susceptibility to the common cold. New England Journal of Medicine. 1991;325(9):606–612. https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJM199108293250903
Kiecolt-Glaser J.K., Glaser R. Depression and immune function: Central pathways to morbidity and mortality. Journal of Psychosomatic Research. 2002;53(4):873–876. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022399902003034
Dhabhar F.S. Effects of stress on immune function: The good, the bad, and the beautiful. Immunologic Research. 2014;58(2–3):193–210. https://link.springer.com/article/10.1007/s12026-014-8517-0
Sternberg E.M. Neural regulation of innate immunity. Nature Reviews Immunology. 2006;6(4):318–328. https://www.nature.com/articles/nri1810
Segerstrom S.C., Miller G.E. Psychological stress and the human immune system: A meta-analysis. Psychological Bulletin. 2004;130(4):601–630. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0033-2909.130.4.601
Glaser R., Kiecolt-Glaser J.K. Stress-induced immune dysfunction. Nature Reviews Immunology. 2005;5(3):243–251. https://www.nature.com/articles/nri1571
World Health Organization. Stress and health. https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/stress
Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. 14th ed. https://www.elsevier.com/books/guyton-and-hall-textbook-of-medical-physiology/hall/978-0-323-59712-8
Abbas A.K., Lichtman A.H., Pillai S. Cellular and Molecular Immunology. https://www.elsevier.com/books/cellular-and-molecular-immunology/abbas/978-0-323-75748-5