МЕҲНАТНИ МУҲОФАЗА ҚИЛИШНИНГ ДОЛЗАРБ МАСАЛАЛАРИ ҲАМДА РАҚАМЛИ АСРДА УНИНГ ТАШКИЛИЙ-ҲУҚУҚИЙ ЖИҲАТЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
;
Меҳнатни муҳофаза қилиш, иш ўринлари аттестацияси, зарарли меҳнат шароитлари, сунъий интеллект, меҳнат инспекцияси, прокурор назорати, рақамли мониторинг, EU AI Act, ишлаб чиқариш хавфсизлиги.Abstrak
Мазкур мақолада меҳнатни муҳофаза қилишнинг долзарб масалалари, унинг ташкилий-ҳуқуқий жиҳатлари ҳамда зарарли меҳнат шароитларида ишлаётган фуқароларнинг ҳуқуқларини таъминлашнинг илмий-назарий асослари таҳлил этилган. Ўзбекистон Республикасида 2024 ва 2025 йилларда қайд этилган бахтсиз ҳодисалар динамикаси ҳамда прокуратура органлари амалиётидан олинган мисоллар асосида миллий қонунчиликдаги мавжуд муаммолар кўрсатилиб, сунъий интеллект технологияларини меҳнат хавфсизлиги тизимига жорий этиш бўйича илмий-амалий таклифлар ишлаб чиқилган. Европа Иттифоқининг 2024 йилдаги Сунъий интеллект тўғрисидаги Регламенти (Regulation 2024/1689) ҳамда EU-OSHA рақамли даврдаги меҳнат хавфсизлиги кампанияси тажрибаси қиёсий-ҳуқуқий таҳлил қилинган.
Iqtiboslar
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси (Янги таҳрир). – Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 01.05.2023 й., 03/23/837/0241-сон. – URL: https://lex.uz/docs/6445145
Ўзбекистон Республикасининг Меҳнат кодекси: 2022 йил 28 октябрдаги ЎРҚ-798-сон Қонун билан тасдиқланган. – URL: https://lex.uz/docs/6257288
"Меҳнатни муҳофаза қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон Республикасининг Қонуни: 1993 йил 6 майдаги 839-XII-сон (2016 йил 22 сентябрдаги ЎРҚ-410-сон Қонуни таҳририда). – URL: https://lex.uz/docs/3031427
Ўзбекистон Республикасининг "Шахсга доир маълумотлар тўғрисида"ги 2019 йил 2 июлдаги ЎРҚ-547-сон Қонуни. – URL: https://lex.uz/docs/4396428
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 11 сентябрдаги ""Ўзбекистон – 2030" стратегияси тўғрисида"ги ПФ-158-сон Фармони.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 5 октябрдаги ""Рақамли Ўзбекистон – 2030" стратегиясини тасдиқлаш ва уни самарали амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида"ги ПФ-6079-сон Фармони. – URL: https://lex.uz/docs/5030957
Халқаро меҳнат ташкилотининг 1947 йил 11 июлдаги 81-сонли "Саноат ва савдода меҳнат инспекцияси тўғрисида"ги Конвенцияси.
Халқаро меҳнат ташкилотининг 1981 йил 22 июндаги 155-сонли "Меҳнат хавфсизлиги ва гигиенаси ҳамда ишлаб чиқариш муҳити тўғрисида"ги Конвенцияси.
Халқаро меҳнат ташкилотининг 2006 йил 15 июндаги 187-сонли "Меҳнат хавфсизлиги ва гигиенасига кўмаклашиш асослари тўғрисида"ги Конвенцияси.
Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council of 13 June 2024 laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act) // Official Journal of the European Union, L 2024/1689, 12.07.2024.
Industrial Safety and Health Act of Japan (Act No. 57 of 1972, last amended by Act No. 71 of 2018). – URL: https://www.japaneselawtranslation.go.jp/en/laws/view/3440/en
ISO 45001:2018. Occupational health and safety management systems – Requirements with guidance for use. – Geneva: International Organization for Standardization, 2018.
Pieper R. ArbSchR – Arbeitsschutzrecht: Arbeitsschutzgesetz, Arbeitssicherheitsgesetz und andere Arbeitsschutzvorschriften. – 7. Aufl. – Frankfurt am Main: Bund-Verlag, 2021. – 1200 S.
Takahashi M. Sociomedical problems of overwork-related deaths and disorders in Japan // Journal of Occupational Health. – 2019. – Vol. 61, Issue 4. – P. 269–277. – DOI: 10.1002/1348-9585.12016.
Takala J., Hämäläinen P., Sauni R. et al. Global-, regional- and country-level estimates of the work-related burden of diseases and accidents in 2019 // Scandinavian Journal of Work, Environment & Health. – 2024. – Vol. 50, Issue 2. – P. 73–82. – DOI: 10.5271/sjweh.4132.
Hauke A., Flaspöler E., Reinert D. Trend Analysis by Risk Observation: How the German Statutory Accident Insurance Prepares for the Future in Occupational Safety and Health // Safety and Health at Work. – 2022. – Vol. 13, Issue 4. – P. 500–507. – DOI: 10.1016/j.shaw.2022.09.006.
Fisher E., Flynn M.A., Pratap P., Vietas J.A. Occupational Safety and Health Equity Impacts of Artificial Intelligence: A Scoping Review // International Journal of Environmental Research and Public Health. – 2023. – Vol. 20, Issue 13. – Article 6221. – DOI: 10.3390/ijerph20136221.
Moore P.V., Piwek L. Regulating wellbeing in the brave new quantified workplace // Employee Relations. – 2017. – Vol. 39, Issue 3. – P. 308–316.
Nwulu I., El-Helaly M. Artificial Intelligence and Occupational Health and Safety: Benefits and Drawbacks // American Journal of Medicine Open. – 2024. – Vol. 12. – DOI: 10.1016/j.ajmo.2024.100093.
International Labour Organization. Nearly 3 million people die of work-related accidents and diseases: ILO Global Report. – Geneva: ILO, 2023. – URL: https://www.ilo.org/resource/news/nearly-3-million-people-die-work-related-accidents-and-diseases
European Agency for Safety and Health at Work. Smart digital monitoring systems for occupational safety and health: uses and challenges. – Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2023. – URL: https://osha.europa.eu
Concept of "Zero-accident Total Participation Campaign" // Japan Industrial Safety and Health Association (JISHA). – URL: https://www.jisha.or.jp/english/ zero_accident.html
German Social Accident Insurance (DGUV): Facts and Figures. – URL: https://www.dguv.de/en/facts-figures/index.jsp
Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг расмий маълумотлари // Gazeta.uz, 02.05.2025. – URL: https://www.gazeta.uz/uz/ 2025/05/02/mehnat-muhofazasi/
Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг 2025 йил якунлари бўйича маълумотлари // Gazeta.uz, 13.01.2026. – URL: https://www.gazeta.uz/uz/2026/01/13/accidents/
Фарғона вилояти прокуратурасининг 2025 йил якунлари бўйича ҳисоботи материаллари.
