TILNING IJTIMOIYLIGI VA ASSOTSIATIVLIGI, ULARNING O‘ZARO ALOQASI

Аннотация:

Ushbu tadqiqotda assotsiativlikning tipologik jihatdan universal hodisa ekani, biroq bir xil obyektga nisbatan turli til jamoalarida hosil bo‘ladigan assotsiatsiyalar mazmuni va chastotasida sezilarli farqlar kuzatilishi ijtimoiy-kognitiv omillar bilan izohlanadi. Nazariy asos sifatida sotsiokognitiv lingvistika va madaniy lingvistika yondashuvlari qabul qilinadi; empirik asosda esa “Slavyan assotsiativ lug‘ati” materiallari bo‘yicha *baxt* konseptining rus, belorus, bolgar va ukrain til egalari idrokidagi assotsiativ maydoni qiyosiy tahlil qilinadi. Ma’lumotlar *sovchi–reaksiya* juftliklarining eng yuqori chastotali javoblari (mas., есть, каханне, радост, велике) orqali konseptning milliy ong va kollektiv xotirada qanday qiymatlashtirilganini ko‘rsatadi: rus ma’naviy makonida *baxt* “mavjudlik” atributi bilan tasdiqlansa, beloruslarda u “sevgi” bilan, bolgarlarda “xursandlik/shodlik” bilan, ukrainlarda esa “buyuk qadriyat” paradigmasi bilan semantik bog‘lanadi. Natijalar tilning ijtimoiylashuvi lisoniy assotsiatsiyalarda aks etishini, ya’ni assotsiativ maydon jamiyatdagi qadriyatlar, dunyoqarash, diniy-madaniy tajriba hamda ijtimoiy ong konfiguratsiyasi bilan kalibrlanishini tasdiqlaydi. Tadqiqot lisoniy konseptologiya, psixolingvistika va qiyosiy madaniyatshunoslik uchun metodologik ahamiyatga ega bo‘lib, assotsiativ lug‘atlar tuzish, leksik-semantik modellashtirish va madaniyatlararo kommunikatsiya amaliyotida qo‘llanish imkonini beradi.