Прикладные науки в современном мире: проблемы и решения

Hozirgi globallashuv va iqtisodiy transformatsiyalar sharoitida hududlarning barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini ta’minlash masalasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Hududlar rivojlanish darajasi mamlakat iqtisodiyotining umumiy holatini belgilab beruvchi asosiy omillardan bo‘lib, ularning moliyaviy ta’minoti bevosita davlat moliyasi tizimi bilan chambarchas bog‘liqdir. Davlat moliyasi orqali hududlarda ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish, aholi bandligini oshirish, ishlab chiqarish salohiyatini kengaytirish va yashash sifatini yaxshilash imkoniyati yaratiladi.

O‘zbekiston iqtisodiy tizimida tijorat banklari moliyaviy barqarorlikni ta’minlovchi asosiy institutlardan biri hisoblanadi. Ular kreditlash orqali ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish, tadbirkorlik va ijtimoiy sohalarni moliyaviy qo‘llab-quvvatlab, iqtisodiyotning o‘sishiga bevosita hissa qo‘shadi. Shu bilan birga, banklarning kredit faoliyati doimo ma’lum darajada xavf — ya’ni kredit riski bilan bog‘liq bo‘ladi. Kredit riski — bu qarz oluvchining o‘z majburiyatlarini belgilangan muddatda va to‘liq hajmda bajarmaslik ehtimolidir. Bunday xavf bankning moliyaviy natijalariga, foydalilik darajasiga va hatto butun tizimning barqarorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, kredit risklarini aniqlash, baholash va boshqarish masalasi har bir tijorat bankining eng muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.

O‘zbekiston Respublikasi so‘nggi yillarda iqtisodiyotning barqaror o‘sishini ta’minlashda moliyaviy sektor, xususan, bank tizimining samarali faoliyatiga alohida e’tibor qaratmoqda. Bozor iqtisodiyoti sharoitida bank tizimi iqtisodiy jarayonlarning markazida turadi. Banklar orqali jamiyatdagi ortiqcha pul mablag‘lari qayta taqsimlanadi, investitsiyalar moliyalashtiriladi, aholi va tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy ehtiyojlari qondiriladi. Shu bois bank sektorining samarali ishlashi mamlakatning iqtisodiy xavfsizligi va barqarorligi uchun muhim omil hisoblanadi.

O‘zbekiston iqtisodiy tizimida kichik va o‘rta biznes (KOB) sektori eng muhim sohalardan biri bo‘lib, iqtisodiy o‘sishning asosiy drayveri sifatida namoyon bo‘lmoqda. So‘nggi yillarda mamlakatda tadbirkorlikni rivojlantirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va aholining daromadlarini oshirishga qaratilgan islohotlar izchil davom etmoqda. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik mamlakat yalpi ichki mahsulotining yarmidan ortig‘ini tashkil etib, aholining uchdan ikki qismini ish bilan ta’minlab kelmoqda. Shu sababli, kichik va o‘rta biznesni moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlash, xususan, kreditlash tizimini rivojlantirish davlat iqtisodiy siyosatining eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.

Mamlakatimizda xalqaro moliya institutlari rolini oshirishda tijorat banklarining salmogi ta’siri bugungi kunda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, investitsion faollikni oshirish va milliy moliya tizimini rivojlantirishda eng muhim omillardan biri sifatida qaralmoqda. O‘zbekiston iqtisodiyoti so‘nggi yillarda jadal islohotlar jarayonini boshdan kechirmoqda va bu jarayonda xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikning o‘rni beqiyosdir. Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi va Islom taraqqiyot banki kabi tashkilotlar mamlakatimiz iqtisodiy islohotlarini qo‘llab-quvvatlab, tijorat banklari faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Ularning moliyaviy yordam va investitsiyalari natijasida bank tizimida likvidlik darajasi oshib, iqtisodiy o‘sish uchun zarur bo‘lgan resurslar shakllanmoqda.

Raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi global moliya tizimida tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Ayniqsa, bank sektorida an’anaviy faoliyat yuritish uslublari zamonaviy texnologiyalar ta’sirida qayta ko‘rib chiqilmoqda. Markazlashgan bank tizimlarida tranzaksiyalarning sekinligi, yuqori operatsion xarajatlar, axborot xavfsizligi bilan bog‘liq muammolar hamda vositachilar sonining ko‘pligi bank xizmatlari samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli so‘nggi yillarda bank sektorida innovatsion texnologiyalarni, xususan blokcheyn texnologiyalarini joriy etishga bo‘lgan qiziqish sezilarli darajada ortdi.

Bank sektorida korrupsiya xavflarini kamaytirish bugungi kunda nafaqat milliy, balki global miqyosda eng dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Chunki korrupsiya moliyaviy tizimning ishonchliligi va barqarorligini zaiflashtiradi, iqtisodiy o‘sishni sekinlashtiradi hamda investitsion muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, bank tizimi kabi moliya oqimlari katta hajmda kechadigan sohada korrupsiyaning har qanday ko‘rinishi nafaqat alohida muassasa, balki butun iqtisodiyot uchun xavf tug‘diradi. Shu sababli, korrupsiya xavflarini kamaytirishning ilmiy asoslangan mexanizmlarini ishlab chiqish hozirgi davrda iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.

O‘zbekiston iqtisodiyotida so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli iqtisodiy islohotlar, investitsion siyosatni takomillashtirish va davlat dasturlarining samaradorligini oshirish masalalari mamlakatning barqaror rivojlanish strategiyasining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Davlat dasturlarini moliyalashtirish samaradorligini baholashda investitsiya loyihalarining ahamiyati tobora ortib bormoqda. Zero, investitsiyalar iqtisodiy o‘sishning lokomotivi, ishlab chiqarish quvvatlarini yangilash, texnologik modernizatsiya va yangi ish o‘rinlarini yaratishning eng muhim manbai sifatida namoyon bo‘lmoqda.

So‘nggi yillarda dunyo moliya tizimi raqamli texnologiyalar asosida tubdan o‘zgarib bormoqda. Bank sektorida raqamli bank tizimlarini joriy etish jarayoni nafaqat xizmatlar ko‘rsatish sifatini oshirish, balki iqtisodiyotning umumiy samaradorligini ham sezilarli darajada oshirishga xizmat qilmoqda. Bugungi kunda raqamli bank — bu shunchaki elektron to‘lov tizimi emas, balki mijoz bilan bank o‘rtasida real vaqt rejimida, ishonchli va xavfsiz o‘zaro aloqani ta’minlovchi murakkab texnologik ekotizimdir.

Ushbu tezisda O‘zbekiston iqtisodiyotida kichik va o‘rta biznesni rivojlantirishda raqamli kreditlash mexanizmlarining o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda raqamli kreditlash platformalari, onlayn skoring tizimlari, masofaviy kredit ajratish jarayonlari hamda ularning tadbirkorlik subyektlari faoliyatiga ta’siri o‘rganilgan. Shuningdek, raqamli kreditlash orqali moliyaviy resurslardan foydalanish samaradorligi, kredit olishdagi vaqt va xarajatlarning qisqarishi hamda moliyaviy inklyuziya darajasining oshishi yoritilgan. Tahlillar natijasida raqamli kreditlash kichik va o‘rta biznesning moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirib, iqtisodiy faollik, bandlik va barqaror iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan.

Ushbu tezisda O‘zbekiston iqtisodiyotida biznes subyektlarini qo‘llab-quvvatlashda tijorat banklari tomonidan ko‘rsatilayotgan moliyaviy xizmatlarni rivojlantirish masalalari tahlil qilinadi. Tadqiqotda tijorat banklarining kreditlash, hisob-kitob, masofaviy bank xizmatlari, investitsion moliyalashtirish hamda moliyaviy maslahat xizmatlarining biznes faoliyatiga ta’siri o‘rganilgan. Shuningdek, moliyaviy xizmatlarni takomillashtirishda banklar strategiyasi, raqamli texnologiyalarni joriy etish va risklarni boshqarish tizimining o‘rni yoritilgan. Tahlillar natijasida tijorat banklari moliyaviy xizmatlarini rivojlantirish biznes faolligini oshirish, tadbirkorlik muhitini yaxshilash va barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda muhim omil ekanligi aniqlangan.

Davlat xaridlari tizimi davlat byudjeti mablag‘laridan samarali foydalanishni ta’minlash, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash hamda aholi ehtiyojlarini qondirishda muhim mexanizm hisoblanadi. Shu bilan birga, mazkur soha moliyaviy resurslar hajmining kattaligi va jarayonlarning murakkabligi sababli korrupsion xavf-xatarlar yuqori bo‘lgan yo‘nalishlardan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Davlat xaridlarida shaffoflikning yetarli darajada ta’minlanmasligi korrupsion holatlarning yuzaga kelishiga, davlat mablag‘larining samarasiz sarflanishiga hamda jamoatchilik ishonchining pasayishiga olib keladi.

Mazkur tezisda korxonalarga soliq solish tizimining iqtisodiy mohiyati, uning tadbirkorlik faoliyatiga ta’siri hamda amaldagi tizimda mavjud muammolar tahlil qilingan. Xususan, soliq yukining tarmoqlar kesimida notekis taqsimlanishi, soliq ma’murchiligidagi murakkabliklar, imtiyozlar tizimining samaradorligi va kichik hamda o‘rta biznes subyektlariga ta’siri ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, soliq tizimini takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlari — soliq yukini maqbullashtirish, ma’muriy tartib-taomillarni soddalashtirish, elektron xizmatlarni kengaytirish hamda investitsiyalarni rag‘batlantiruvchi mexanizmlarni joriy etish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar berilgan. Tadqiqot natijalari korxonalar faoliyatini rivojlantirish va milliy iqtisodiyot barqarorligini ta’minlashda samarali soliq siyosatining muhimligini ko‘rsatadi.

Mamlakatda barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning asosiy shartlaridan biri aholining uy-joy bilan ta’minlanganlik darajasidir. Uy-joy masalasi nafaqat ijtimoiy, balki iqtisodiy, demografik va psixologik jihatdan ham hal qiluvchi ahamiyatga ega. Shu bois, uy-joy qurilishi, ularning qulay moliyalashtirish mexanizmlari orqali aholiga taqdim etilishi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, ipoteka kreditlash tizimining kengaytirilishi, aholini uzoq muddatli, past foizli qarzlar hisobiga uy-joy bilan ta’minlash mexanizmlari oxirgi yillarda katta e’tibor markazida bo‘lib kelmoqda.

Ushbu tezisda bank tizimida ESG (Environmental, Social, Governance) tamoyillarini joriy etish masalalari hamda ularning moliyaviy barqarorlik va barqaror rivojlanishga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotda “Hamkorbank” ATB misolida ekologik mas’uliyat, ijtimoiy barqarorlik va korporativ boshqaruv tamoyillarining bank faoliyatiga integratsiya qilinishi, ESGga yo‘naltirilgan kreditlash mexanizmlari, investitsiya siyosati va risklarni boshqarish tizimiga ta’siri o‘rganilgan. Shuningdek, ESG tamoyillarini joriy etishda tijorat banklari siyosati, xalqaro standartlar va regulyator talablarining o‘rni yoritilgan. Tahlillar natijasida ESG tamoyillariga asoslangan bank faoliyati uzoq muddatli moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, ijtimoiy mas’uliyatni kuchaytirish va ekologik risklarni kamaytirishda muhim omil ekanligi aniqlangan.

Zamonaviy davlat boshqaruvi tizimida ochiqlik, shaffoflik va fuqarolarning qaror qabul qilish jarayonidagi bevosita ishtirokini ta’minlash muhim ustuvor yo‘nalishlardan biriga aylandi. Davlat moliyasini boshqarishda ham budjet mablag‘larining samarali va manzilli sarflanishini ta’minlash, jamoatchilik nazoratini kuchaytirish hamda aholining ijtimoiy faolligini oshirish dolzarb vazifa hisoblanadi. Shu jihatdan tashabbusli budjet mexanizmi ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirishning demokratik va zamonaviy modeli sifatida alohida ahamiyat kasb etmoqda.

Mazkur maqolada oiladagi ijtimoiy rollar va o‘zaro hurmatning psixologik jihatlari tahlil qilinadi. Oila a’zolari o‘rtasida rollarning taqsimlanishi, ularning psixologik mazmuni hamda o‘zaro hurmat darajasining oilaviy munosabatlar barqarorligiga ta’siri yoritib beriladi. Tadqiqotda o‘zaro hurmatning sog‘lom psixologik muhitni shakllantirish, nizolarni kamaytirish va shaxslarning emotsional farovonligini ta’minlashdagi ahamiyati asoslab beriladi. Maqola natijalari oilaviy psixologiya sohasida nazariy va amaliy yondashuvlarni takomillashtirishga xizmat qiladi.

Ushbu tezisda O‘zbekiston tijorat banklarining xalqaro moliya bozorlariga integratsiyalashuvi, ushbu jarayonning mazmuni va banklarning moliyaviy barqarorligiga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotda O‘zmilliybank AJ misolida xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlik, xorijiy moliyaviy resurslarni jalb qilish mexanizmlari, xalqaro moliya bozorlarida ishtirok etish shakllari hamda ularning bank faoliyati samaradorligiga ta’siri o‘rganilgan. Shuningdek, banklarning xalqaro moliya bozorlariga integratsiyalashuvida Markaziy bank siyosati va xalqaro moliyaviy standartlarning o‘rni yoritilgan. Tahlillar natijasida xalqaro moliya bozorlariga muvaffaqiyatli integratsiyalashuv banklarning raqobatbardoshligi, resurs bazasining kengayishi va moliyaviy barqarorligini ta’minlashda muhim omil ekanligi aniqlangan.

Ushbu tezisda raqamli savodxonlik darajasini oshirish orqali aholining moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish masalalari tahlil qilinadi. Tadqiqotda raqamli texnologiyalar asosida ko‘rsatilayotgan bank xizmatlaridan foydalanishda aholining bilim va ko‘nikmalari, ularning moliyaviy xatti-harakatlariga ta’siri o‘rganilgan. Ipoteka bank misolida mobil banking, onlayn to‘lovlar va masofaviy xizmatlardan foydalanish darajasi hamda raqamli savodxonlik o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, raqamli savodxonlikni oshirish aholining moliyaviy inklyuziyasini kengaytirish va bank xizmatlaridan foydalanish samaradorligini oshirishning muhim omili ekanligi aniqlangan.