Педагогика и психология в современном мире: теоретические и практические исследования

Bul maqalada qaraqalpaq ádebiyatınıń tuwısqan tatar ádebiyatı menen baylanısı úyreniledi. Belgili  qaraqalpaq ádebiyatı wákilleriniń tatar ádebiyatın úyreniwde qosqan miynetleri hám olardıń  awdarma jumısları – tiykarǵı dıqqat orayına alındı.

В статье рассматриваются теоретические и практические аспекты формирования экологических компетенций у будущих педагогов начального образования в системе высшего педагогического образования. Раскрывается сущность экологической компетентности как интегративного качества личности, включающего знания, ценностные установки и практические умения в области охраны окружающей среды. Особое внимание уделяется анализу современных подходов к организации образовательного процесса, направленного на развитие экологического мышления студентов. Обосновывается необходимость внедрения междисциплинарного подхода, активных методов обучения и практико-ориентированных форм работы. Рассматриваются возможности проектной и исследовательской деятельности, а также использования цифровых образовательных ресурсов в процессе формирования экологических компетенций.

В статье исследуется значение метакогнитивного подхода в процессе чтения художественных произведений, а также рассматриваются ключевые составляющие метакогнитивной активности читателя, включая осознанность, оценивание и регуляцию. Особое внимание уделяется выявлению их роли в осмыслении и интерпретации художественного текста. Доказывается, что метакогнитивный подход обеспечивает не только более высокий уровень понимания текста, но и способствует развитию рефлексивного, интерпретационного и критического типов чтения.

В статье представлены результаты эмпирического исследования гендерных особенностей буллинга в подростковой среде. Цель работы — выявление различий в формах агрессивного поведения, ролевом участии и уровне самооценки у мальчиков и девочек-подростков. Выборку составили 54 учащихся 7–8 классов (20 мальчиков и 34 девочки) в возрасте 13–15 лет. Использовались опросник буллинга Д. Олвеуса, методика диагностики агрессивности Басса–Дарки и шкала самооценки Розенберга. Установлено, что девочки статистически значимо чаще мальчиков выступают в роли агрессоров (64,7% против 30,0%; p<0,05). Мальчики демонстрируют больше физической агрессии (25% против 14%), девочки — социальный буллинг (38% против 20%) и кибербуллинг (34% против 20%). Выявлена отрицательная корреляция между уровнем самооценки и склонностью к роли жертвы (r = -0,48; p<0,01). Полученные результаты могут быть использованы при разработке гендерно-ориентированных программ профилактики буллинга в образовательных учреждениях.

В статье представлены результаты эмпирического исследования гендерных особенностей буллинга в подростковой среде. Актуальность работы обусловлена высокой распространённостью буллинга в образовательных учреждениях и необходимостью учёта гендерных различий при разработке профилактических программ. Цель исследования — выявление и анализ различий в формах буллинга, уровне агрессивности и самооценке у подростков разного пола. В исследовании приняли участие 54 подростка в возрасте 13–15 лет, из которых 20 мальчиков и 34 девочки. Использовались опросник буллинга Д. Олвеуса, методика диагностики агрессивности Басса–Дарки и шкала самооценки Розенберга. Установлено, что мальчики чаще демонстрируют прямые формы агрессии (физический буллинг — 25% против 14% у девочек), тогда как девочки склонны к косвенным формам (социальный буллинг — 38% против 20% у мальчиков; кибербуллинг — 34% против 20%). Выявлено, что девочки чаще выступают в роли агрессоров (64,7% против 30% у мальчиков), тогда как мальчики чаще занимают позицию наблюдателей (70% против 35,3%). Установлена взаимосвязь между низкой самооценкой и позицией жертвы, а также между нестабильной самооценкой и агрессивным поведением. Полученные результаты могут быть использованы школьными психологами и педагогами при разработке гендерно-ориентированных программ профилактики буллинга.

Mazkur maqolada yosh oila muammolarining ijtimoiy va psixologik xususiyatlari tahlil qilinadi. Yosh oilaning shakllanish bosqichida uchraydigan iqtisodiy qiyinchiliklar, rol va majburiyatlarning taqsimlanishi, emotsional moslashuv jarayoni hamda muloqot madaniyatining ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, farzand tug‘ilishi bilan bog‘liq psixologik o‘zgarishlar va kengaytirilgan oila ta’siri ilmiy jihatdan asoslanadi. Muammolarni bartaraf etishning samarali yo‘llari sifatida o‘zaro hurmat, konstruktiv muloqot va psixologik tayyorgarlik muhim omil sifatida ko‘rsatib beriladi. Barcha xalqlar uchun yosh oila muammolarining ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini tadqiq etish hozirgi psixologiya fanining dolzarb masalalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Ijtimoiy psixologiyada oilaviy hayot muammolariga doir ilmiy tadqiqot ishlari qanchalik keng miqyosda olib borilmasin, uning hali yetarli darajada o‘rganilmagan tomonlari ham yuzaga kelmoqda. Shular jumlasiga yosh oilalarda er-xotin o’rtasida ziddiyatlar yuzaga kelishini tadqiq etishni ham kiritish o‘rinlidir. Bu borada ko’plab psixolog olimlar tomonidan ilmiy izlanishlar olib borilgan.

Ushbu tezisda talabalarda fuqarolik savodxonligini rivojlantirishning dolzarb muammolari va ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi. Fuqarolik savodxonligining mazmuni, uning tarkibiy qismlari hamda yoshlar ijtimoiy faolligini oshirishdagi o‘rni yoritiladi. Tadqiqot davomida oliy ta’lim tizimida mavjud muammolar aniqlanib, ularni hal etishga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.

Mazkur maqolada oilaviy muhitning farzand tarbiyasiga ko‘rsatadigan pedagogik va psixologik ta’siri tahlil qilinadi. Oiladagi ijtimoiy-psixologik iqlim, ota-ona va farzand o‘rtasidagi munosabatlar, tarbiya uslublari hamda ularning shaxs rivojiga ta’siri ilmiy jihatdan yoritilgan. Shuningdek, sog‘lom oilaviy muhitni shakllantirishning muhim omillari va usullari bayon etilgan.

Mazkur maqolada oilada o‘spirin yoshdagi bolalarni mustaqil hayotga tayyorlashning pedagogik va psixologik asoslari yoritilgan. O‘spirinlik davrining o‘ziga xos xususiyatlari, ota-ona va farzand o‘rtasidagi munosabatlar, mustaqillikni shakllantirish omillari hamda ularning shaxs rivojiga ta’siri ilmiy tahlil qilingan. Shuningdek, oilada samarali tarbiya usullarini qo‘llash orqali o‘spirinlarni hayotga tayyorlash yo‘llari ko‘rsatib berilgan.

Mazkur tezis maktabgacha ta’lim tashkiltlari direktor o‘rinbosarlarining boshqaruv kompetensiyalarini rivojlantirishda pedagogik muhitni transformatsiya qilishning nazariy va amaliy asoslarini yoritishga bag‘ishlangan. Hozirgi globallashuv va raqamlashtirish jarayonlari ta’lim tizimiga yangi talablarni qo‘ymoqda, bu esa rahbar kadrlarning kasbiy tayyorgarligi, boshqaruv madaniyati va innovatsion faoliyatini takomillashtirishni taqozo etadi.

Ushbu maqolada shaxs shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar, ularning psixologik, ijtimoiy, biologik va madaniy kontekstdagi o‘rni ilmiy tahlil qilinadi. Tadqiqot shaxsning ichki motivatsiyasi, atrof-muhit bilan o‘zaro munosabatlari, oilaviy va ijtimoiy muhitning roli hamda biologik predispozitsiyalarini o‘rganishga qaratilgan. Maqolada shaxs shakllanishidagi individual va umumiy omillar, shuningdek, ularni rivojlantirish imkoniyatlari ham ko‘rib chiqiladi.

Ushbu maqola ontologiya fanining ko’p qirrali tabiatini tadqiq etadi. Unda antik davr falsafasidan tortib, zamonaviy sun’iy intelekt tizimlarigacha bo’lgan taraqqiyot yo’li yoritilgan. Maqola talabalar va tadqiqotchilar uchun ontologik modellarning amaliy ahamiyatini tushuntirishga xizmat qiladi.

Bul maqalada ulıwma bilim beriw mekteplerinde házirgi ádebiy tildi oqıtıw procesinde ushırasıp atırǵan tiykarǵı mashqalalar tallanǵan. Sonıń ishinde, oqıwshılardıń ádebiy til normaların jeterli dárejede ózlestirmewi, sabaqlarda dástúriy metodlardıń ústinligi, motivaciyanıń tómenligi, oqıw materiallarınıń zamanagóy talaplarǵa sáykes emesligi hám málimleme-kommunikaciya texnologiyalarınan paydalanıw dárejesiniń jeterli emesligi sáwlelendirilgen. Sonday-aq, bul mashqalalardı saplastırıw jolları hám bilimlendiriw nátiyjeliligin arttırıwǵa qaratılǵan ámeliy usınıslar berilgen.

Mazkur tezisda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining psixologik rivojlanish xususiyatlari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Boshlang‘ich maktab yoshidagi bolalarda bilish jarayonlari — diqqat, xotira va tafakkurning shakllanishi hamda rivojlanish bosqichlari yoritiladi. Shuningdek, o‘quvchilarning emotsional holati, ijtimoiylashuv jarayoni va shaxs sifatida shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar ko‘rib chiqiladi. Tezisda ta’lim jarayonida o‘quvchilarning individual va yosh xususiyatlarini hisobga olishning ahamiyati asoslab beriladi. Bundan tashqari, samarali pedagogik yondashuvlar, motivatsiyani oshirish hamda psixologik qulay muhit yaratish masalalari tahlil qilinadi. Olingan natijalar boshlang‘ich ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.

Mazkur tezisda bo‘lajak filologlarda pedagogik ko‘nikmalarni shakllantirish jarayonida integrativ ta’lim usullarining pedagogik mohiyati hamda ilmiy-metodik asoslari tadqiq etilgan. Integrativ yondashuvning shaxsga yo‘naltirilgan, kompetensiyaviy va faoliyatga asoslangan ta’lim paradigmalari bilan o‘zaro aloqadorligi ochib berilgan. Shuningdek, bo‘lajak filologlarni kasbiy-pedagogik tayyorlashda fanlararo integratsiya, metodik sintez, kommunikativ faoliyat va refleksiv yondashuv asosida tashkil etilgan ta’limning didaktik imkoniyatlari ilmiy jihatdan asoslangan. Tadqiqot natijalari integrativ ta’lim usullaridan foydalanish pedagogik ko‘nikmalarni tizimli, amaliy va kasbiy jihatdan samarali shakllantirishga xizmat qilishini ko‘rsatadi.

Ushbu maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligida kommunikativ ko‘nikmalarning o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Pedagogik muloqotning mohiyati, uning tarkibiy qismlari hamda talabalarda muloqot madaniyatini rivojlantirishning o‘ziga xos xususiyatlari yoritilgan. Shuningdek, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi samarali muloqotni tashkil etishning psixologik va pedagogik jihatlari bayon etilgan.

Ushbu tezisda geshtalt tushunchasi ta’rifi, uning shakllanish va yakunlanishining asosiy shartlari haqida ma’lumotlar keltirib o’tilgan. Shuningdek, “yakunlanmagan geshtalt” tushunchasi konstantalik, figura va fon kabi komponentlar orqali izohlanadi. Geshtaltni bizga nimalarni o’gatishi va nima uchun kerakligi atroflicha tushuntirib o’tilgan.

Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi imkoniyati cheklangan bolalarning xususiyatlari va ehtiyojlarining hisobga olgan  holda rivojlantiruvchi muhitni tashkil etish muammolarini o‘rganish, nazariy-amaliy tahlil qilish, ushbu muammolarning kelib chiqish sabab va oqibatlarini aniqlash hamda yechim va tavsiyalar berish, inklyuziv ta’limga jalb qilingan alohida ta’lim ehtiyojlari mavjud bolalar tahsili, tarbiyasi hamda hayotidagi zaruriyati batafsil yoritilgan.

Mazkur ilmiy maqolada diniy bag‘rikenglik tushunchasi, uning tarixiy shakllanishi, ijtimoiy ahamiyati hamda zamonaviy jamiyat barqarorligidagi roli tahlil qilinadi. Bugungi globallashuv davrida turli din vakillarining bir jamiyatda tinch yashashi masalasi yanada dolzarb bo‘lib bormoqda. Tadqiqot davomida diniy tolerantlikning ijtimoiy munosabatlarga ta’siri, yoshlar tarbiyasidagi o‘rni hamda ekstremizmga qarshi kurashdagi ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, O‘zbekiston tajribasi va xalqaro yondashuvlar asosida diniy bag‘rikenglikni rivojlantirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.

Ushbu maqolada stress holatining inson organizmiga ko'rsatadigan psixologik va fiziologik ta'siri tahlil qilinadi. Surunkali va o'tkir stress turlarining farqi, stress gormonlarining biologik mexanizmlari, shuningdek, ichki va tashqi stress omillarining sog'liqqa uzoq muddatli oqibatlari zamonaviy kognitiv psixologiya va neyrobiologiya prizmasidan yoritilgan.

Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘yin faoliyatining psixologik ahamiyati yoritilgan. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yoshga xos psixologik xususiyatlari hamda o‘yin metodlarining ta’lim samaradorligini oshirishdagi roli asoslab berilgan. Didaktik o‘yinlarning turlari, ularning qo‘llanilish usullari va o‘qituvchining pedagogik faoliyatidagi ahamiyati ko‘rib chiqilgan.

O‘smirlik davri inson hayotining eng murakkab, lekin o‘sish va rivojlanishga boy bosqichi hisoblanadi. Bu davrda shaxsiyat shakllanishi, hissiy barqarorlik, ijtimoiy moslashuv va kognitiv qobiliyatlar rivojlanadi. Mazkur maqolada o‘smirlikning psixologik xususiyatlari, inqirozlar sabablari, hissiy va ijtimoiy noaniqliklar, shuningdek ularni oldini olish va yumshatish yo‘llari tahlil qilinadi. Tadqiqot psixologik nazariyalar, empirik tadqiqotlar va amaliy pedagogik yondashuvlar asosida olib borilgan.

Rivojlanishni davrlashtirish muammosi psixologiya, pedagogika va sotsiologiyada markaziy o‘rin tutadi. Har xil yondashuvlar (biogenetik, sotsiogenetik, psixogenetik) mavjud bo‘lib, ularning hech biri universal deb tan olinmagan.

Ushbu ishda pedagogik muloqotning ta’lim-tarbiya jarayonidagi o‘rni va uning o‘quvchi shaxsining shakllanishiga ko‘rsatadigan psixologik ta’siri tahlil qilinadi. Maqolada o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarning nafaqat axborot almashinuvi, balki murakkab psixologik jarayon ekanligi yoritilgan. Shuningdek, muloqot davomida yuzaga keladigan psixologik to‘siqlar, ularni bartaraf etish usullari hamda konstruktiv muloqotning o‘quvchilar motivatsiyasi va emotsional barqarorligiga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotning asosiy mazmuni o‘qituvchining muloqot madaniyati o‘quv muhitida ijobiy psixologik iqlimni yaratishning bosh omili ekanligini asoslashga qaratilgan.

Mazkur tezisda o‘quv faoliyati jarayonida motivatsiyaning o‘rni hamda shaxslararo munosabatlarda uning ahamiyati tahlil qilinadi. O‘quvchilarning ta’lim jarayonida faol ishtirok etishi, bilimlarni samarali o‘zlashtirishi va ijtimoiy munosabatlarni shakllantirishida motivatsiya muhim omil hisoblanadi. Shuningdek, ichki va tashqi motivatsiyaning o‘quv faoliyatiga ta’siri yoritilgan.

Mazkur maqolada ilk o‘spirinlik davrining psixologik mohiyati, uning yosh davrlari tizimidagi o‘rni hamda shaxs rivojlanishidagi hal qiluvchi ahamiyati kompleks tarzda tahlil qilinadi. Ilk o‘spirinlik bosqichida yuz beradigan kognitiv, emotsional va ijtimoiy-psixologik o‘zgarishlar ilmiy-nazariy yondashuvlar asosida yoritiladi. Xususan, ushbu davrda abstrakt tafakkurning rivojlanishi, identifikatsiya jarayonining shakllanishi, o‘z-o‘zini anglash darajasining ortishi hamda ijtimoiy rollarni egallash mexanizmlari chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada o‘spirinlik davriga xos bo‘lgan psixologik muammolar — emotsional beqarorlik, o‘zini baholashdagi nomutanosiblik, kommunikativ qiyinchiliklar va ijtimoiy moslashuv muammolari ochib beriladi.

Mazkur maqolada goʻdaklik davrida emotsional muloqotning bolaning psixik va shaxsiy rivojlanishidagi oʻrni hamda uning psixologik-pedagogik ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda emotsional muloqotning goʻdakning hissiy holati, ijtimoiy moslashuvi va psixik taraqqiyotidagi asosiy roli yoritilgan. Shuningdek, oilada toʻgʻri tashkil etilgan emotsional muloqotning bolaning keyingi yosh davrlaridagi shaxs sifatida shakllanishiga taʼsiri koʻrsatib beriladi. Maqolada goʻdaklik davrida emotsional muloqot yetishmovchiligi yoki uning buzilishining mumkin boʻlgan salbiy oqibatlari tahlil qilinib, ushbu muammoni bartaraf etishning psixologik-pedagogik yoʻllari taklif qilinadi.

Ushbu ishda pedagogik muloqotning ta’lim-tarbiya jarayonidagi o‘rni va uning o‘quvchi shaxsining shakllanishiga ko‘rsatadigan psixologik ta’siri tahlil qilinadi. Maqolada o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarning nafaqat axborot almashinuvi, balki murakkab psixologik jarayon ekanligi yoritilgan. Shuningdek, muloqot davomida yuzaga keladigan psixologik to‘siqlar, ularni bartaraf etish usullari hamda konstruktiv muloqotning o‘quvchilar motivatsiyasi va emotsional barqarorligiga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotning asosiy mazmuni o‘qituvchining muloqot madaniyati o‘quv muhitida ijobiy psixologik iqlimni yaratishning bosh omili ekanligini asoslashga qaratilgan.

Mazkur tezisda o‘quv faoliyati jarayonida motivatsiyaning o‘rni hamda shaxslararo munosabatlarda uning ahamiyati tahlil qilinadi. O‘quvchilarning ta’lim jarayonida faol ishtirok etishi, bilimlarni samarali o‘zlashtirishi va ijtimoiy munosabatlarni shakllantirishida motivatsiya muhim omil hisoblanadi. Shuningdek, ichki va tashqi motivatsiyaning o‘quv faoliyatiga ta’siri yoritilgan.

Hayot sifati konsepsiyasining nazariy asoslari jamiyatshunos klassiklar E. Dyurkgeym, M. Veber, A. Smit tomonidan yaratilgan. “Hayot sifati” atamasining o‘zi iqtisodiyot fanida, aniqrog‘i, J. Gelbreytning “Mo‘l-ko‘lchilik jamiyati” kitobida paydo bo‘lgan. Hayot sifatini tadqiq qilishning ikki yo‘nalishi mavjud: obektivistik va subektivistik. Ob’yektivlik daromad darajasi, ma’lumot, jinoyatchilik va hokazolar kabi ko‘rsatkichlarning mavjudligini nazarda tutadi. Subektivistik yo‘nalishda esa “hayot sifati” deganda individning o‘z farovonligini baholashi, o‘zini baxtli his qilishi, o‘z ehtiyojlarini qondirishi tushuniladi (A. Kempbell, F. Konvers, U. Rojers, K.F. Shlusser, G.A. Fisher, R. Inglexart, F. Endryus).

Mazkur ilmiy maqolada pedagog-psixologlarni kasbiy faoliyatiga tayyorlash jarayonining psixologik xususiyatlari empirik tadqiqot asosida kompleks tarzda tahlil qilinadi hamda kasbiy tayyorgarlikning motivatsion, kognitiv, emotsional va refleksiv komponentlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklar aniqlanadi, shuningdek pedagog-psixologlarning kasbiy rivojlanish darajasiga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillar, ularning professional kompetensiyalarini shakllantirish mexanizmlari hamda ta’lim jarayonida samarali psixologik tayyorgarlikni ta’minlash yo‘llari ilmiy jihatdan asoslab beriladi.

Small and medium-sized businesses (SMEs) are considered an important component of the national economy. They play a significant role in ensuring employment, creating new jobs, supplying the domestic market with goods and services, and stimulating economic growth. Especially in developing countries, this sector makes a substantial contribution to the increase of gross domestic product. In Uzbekistan, a number of reforms have been implemented in recent years to support small and medium-sized businesses. This article analyzes the role of SMEs in the economy, their main advantages, and future development prospects.

Ushbu maqolada sport va sog‘lom turmush tarzining inson salomatligiga ta’siri yoritiladi. Jismoniy faollikning organizm uchun foydalari, to‘g‘ri ovqatlanish, zararli odatlardan voz kechish hamda ruhiy salomatlikni mustahkamlashdagi ahamiyati tahlil qilinadi.

Ushbu maqolada ekologik bilimlar asosida maktabgacha yoshdagi bolalarda tabiatga qadriyatli munosabatni shakllantirishning tarixiy asoslari hamda xorijiy tajribalarning o‘rni tahlil qilingan. Tadqiqotda maktabgacha ta’lim tizimida ekologik tarbiya masalalarining rivojlanish bosqichlari, turli mamlakatlarda qo‘llanilgan innovatsion yondashuvlar hamda ularning samaradorlik jihatlari o‘rganilgan. Xususan, Germaniya, Yaponiya, Finlyandiya va Rossiya kabi davlatlarda ekologik ta’limga berilgan e’tibor, bolalarda ekologik madaniyat va qadriyatli munosabatni shakllantirishga qaratilgan metodik tajribalar yoritilgan. Mazkur maqolada xorijiy tajribalarni mahalliy sharoitda qo‘llash imkoniyatlari va istiqbollari ilmiy asosda baholangan. Olingan natijalar maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatida ekologik tarbiyani yanada samarali yo‘lga qo‘yishda metodik asos sifatida xizmat qilishi mumkin.