Ilk temir davri insoniyat tarixida yangi davrni boshlab bergan bo‘lib bu davrda temir asosiy ishlab chiqarish quroliga aylangan. Oʻrta Osiyo hududida bu davr miloddan avvalgi XII asrdan boshlab, VI asrgacha davom etgan. Temirning hayotga joriy etilishi natijasida iqtisodiyotda ishlab chiqarish hajmi ortib, hunarmandchilik taraqqiy etgan, harbiy kuchlar shakllangan va ilk shahar madaniyati elementlari paydo bo‘lgan. Ushbu maqolada ilk temir davrining xronologik bosqichlari, asosiy yodgorliklari va ularning arxeologik ahamiyati tahlil qilinadi.

Millodan avvalgi 2-ming yillikning oxiri — 1-ming yillikning boshlarida O’rta Osiyoda yirik quldorlik davlatlari Baqtriya, So’g’d va Xorazm davlatlari paydo bo’lgandi.

Mazkur maqolada Surxondaryo viloyatida joylashgan qadimiy Dalvarzintepa yodgorligining tarixiy va madaniy ahamiyati yoritilgan. Yodgorlikning topilishi, arxeologik o‘rganilishi, qazilmalar natijasida aniqlangan artefaktlar va ulardan kelib chiqadigan tarixiy xulosalar haqida ma’lumotlar berilgan. Shuningdek, Dalvarzintepaning Kushonlar davridagi siyosiy va madaniy markaz sifatida tutgan o‘rni, xorijiy va mahalliy olimlarning ushbu hududdagi ilmiy izlanishlari, ayniqsa Kato Kyudzo kabi yapon olimlarining hissasi tahlil qilinadi.