maqolada Samarqand viloyatining sug‘oriladigan o‘tloqi-bo‘z tuproqlari sharoitida sug‘orish tartiblarining oddiy loviya navlarini quruq modda to‘plashiga ta’siri o‘ganildi. Sug‘orish tartiblarini o‘simlikning quruq modda to‘plashiga ta’siri o’rganildi. Vegatatsiya davri davomida Mahsuldor navida Ravot naviga nisbatan ko‘proq quruq modda to‘plashi kuzatildi.

Nooorganik kimyoda birikmalarning  modda va uning xossalarini invariantli tavsifi quyidagi subinvariantli komponentlar: moddaning tarkibi, tasniflanish, nomlanish tartibi, modda   tuzilishining turli darajadagi ko‘rinishi, fizikaviy (fizikaviy-kimyoviy) xossalari, termodinamik xossalari, kimyoviy xossalari (reaksiyaviylik xususiyatlari, muvozanat va kinetika), fiziologik, toksikologik va biologik ta’sirlari, olinish usullari (laboratoriya va sanoatda), muhim qo‘llanilish sohalari haqidagi axborotlarni o‘z ichiga oladi. Modda va uning kimyoviy xossalarini tavsif etishdagi har bir komponent o‘z navbatida murakkab kichik tizim, ya’ni subinvariantlardan iborat bo‘ladi[1].

Ushbu maqolada sug‘oriladigan tipik bo‘z tuproqlar sharoitida o‘rtaki oqbosh karam o‘simligiga qo‘llanilgan organik, mineral va biopreparatlarni me’yor va muddatlariga bog‘liq holda ularni tarkibida quruq modda va nitrat miqdori bo‘yicha ilmiy ma’lumotlar keltirilgan.

Zamonaviy farmasevtik texnologiyada tabiiy dorivor o‘simliklardan olingan ekstraktlar muhim o‘rin tutadi. Ekstraktlar — o‘simlik to‘qimalaridan organik eritkich yordamida ajratilgan, tarkibida ko‘p bioaktiv modda saqlovchi konsentrat shaklidagi moddalardir. Ularning farmatsevtik mahsulotlarda qo‘llanilishi — dori vositalarning samaradorligini oshirish, yon ta’sirlarni kamaytirish va yangi dorivor formulalarni yaratishda muhim manbadir. Ekstraktlar ishlatilishining bir qancha afzalliklari bor: ular tabiiy komponentlardan iborat bo‘lishi, ko‘p bioaktiv guruhlarni o‘z ichiga olishi (fitokimyoviy modda sinergetik ta’siri), shuningdek, formulalarda qo‘shimcha yordamchi vositalar sifatida ishlatilishi mumkin. Shu bilan birga, ekstraktlar bilan ishlashda stabilik, fenolik oksidlanish, mikrobiologik tozaligi va sifat nazorati kabi muammolar paydo bo‘lishi mumkin. Ushbu maqolada ekstraktlarning turlari, ekstraksiya usullari, farmatsevtika mahsulotlarida qo‘llanilishi, qiyinchiliklari va sifat nazorati masalalari tahlil qilinadi. Maqola farmatsevtik texnologiya fani doirasida yozilgan bo‘lib, farmatsevtika fakulteti talabalari va sohadagi mutaxassislar uchun foydali bo‘lishi maqsad qilingan.

Ushbu maqolada poroshok (kukun) dorivor shaklini tayyorlash texnologiyasi tushuntiriladi. Dorivor modda va yordamchi moddalar tanlovi, maydalash, aralashtirish, poroshok sifatini nazorat qilish mezonlari haqida ma’lumotlar beriladi. Shuningdek, O‘zbekiston sharoitida poroshok tayyorlashdagi muammolar va ularni yechish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Maqola studentlar va farmatsevt texnologlari uchun foydali bo‘lishi mo‘ljallangan.

Bosh miya o`smalari va metastazlarda atipik hujayralar bosh miyaning ishlashini buzadi va undagi qon tomirlariga jiddiy zarar etkazadi. Natijada, bemorlarning ahvoli nafaqat o'simta yoki metastaz va uning asoratlari tufayli  yomonlashadi. Shu sababli, miya metastazlari natijasida kelib chiqadigan qon tomir o'zgarishlarini erta tashxislash va aniq prognoz qilish ushbu toifadagi bemorlarning hayot sifati va klinik natijalarini yaxshilash uchun juda muhim hisoblanadi. MRT va MSKT yuqori sezuvchanlik, aniqlik va mavjudlik tufayli miya o`simtalari tashxisida samarali hisoblanadi. Miyaning qon tomirlari haqida to'liq ma'lumotni kontrast  modda yuborib tekshirish usullari yordamida olish mumkin. Ushbu ma'lumotdan foydalanib, nafaqat bemorlarning hozirgi holati baholanadi, balki ularni davolash taktikasi ham rejalashtirilgan. O'z navbatida, aniq tashxis qo'yish va unga asoslangan to'g'ri davolash taktikasi miya shishi va metastazlari bo'lgan bemorlarda o'limning yordam beradi. Bu dolzarb muammolaridan biridir.

Balg’am ajralishi bu yuqori nafas yo’llari yallig’lanishi natijasida Bronx devorlarida shilliq modda ajralishi bilan kechadigan holat. Shuningdek balg’am ajralishi ko’pgina nafas yo’li kasalliklarining yonaki belgisi ham xisoblanib organizmda himoya funksiyasini ham bajaradi, yani organizmdagi yot moddalarni balg’am orqali chiqarib tashlanishini ta’minlaydi. Lekn doim ham balg’am ajralishgi kutilgandek sodr bo’lmaydi, boshqa so’z bilan tushuntiriladigan bo’lsa, balg’am quyuq va yopishqoq bo’lishi uni Bronx devorlaridan ajralib chiqib ketishini qiyinlashtiradi. Bunday holatlarda balg’amchi suyultiruvchi va yopishqoqligini kamaytiruvchi dori vositalaridan foydalaniladi. Shu o’rinda O’zbekiston Respublikasi Farmatsevtika bozorida mahalliy korxonalar tomonidan ishlab chiqarilgan va horijiy davlatlardan import qilib keltirilgan bal’gam ko’chiruvchi xususiyatga ega bo’lgan dori vositalarining tahlili ushbu maqolada keltiriladi. Tahlil dori vositalarining ta’sir etuvchisining kelib chiqishi, qanday dori shaklida chiqarilganligi, ishlab chiqaruvchi korxonasi va qanday xalqaro nom ostida ishlab chiqarilganligi bo’yicha amalga oshirildi. Tahlil natijalari shuni ko’rsatdiki mahalliy korxonalar tomonidan ishlab chiqariladigan balg’am ko’chiruvchi dori vositalaririning 40% yaqini qiyom shaklida ishlab chiqarilar ekan, shuningdek o’simlik xom ashyosi asosida tayyorlangan dori vositalarining aksariyati gulxayri va shirinmiya o’simligi asosida olinganligi ma’lum bo’ldi. Balg’am ko’chiruvchi dori vositalarining horijdan kewltirilganini esa aksariyati Hindiston davlatidan olib kelinganligi aniqlandi. Hamda O’zbekiston Respublikasi dori vositalari Reesteri asosida 3 yillik ma’lumotlar ustida izlanish olib borilishi natijasida balg’am ko’chiruvchi vositalar eritma ko’rinishida ishlab chiqarish ko’rsatkichi 20% dan 27% ga oshgani aniqlandi.

Metil asetat (CH₃COOCH₃) – bu organik erituvchi bo'lib, kimyo sanoati, bo‘yoqlar, lentalar va plastmassa ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi. U tez bug'lanadigan, oson yonadigan va zararli ta'sirlarga ega modda hisoblanadi. Ushbu moddaning yuqori konsentratsiyasi nafas olish tizimiga, teriga va ko'zlarga zarar yetkazishi mumkin. Metil asetatning bug'lari inhalatsiya qilinsa, bosh og'rig'i, ko'ngil aynishi, yo'talish kabi simptomlarga olib keladi. Shuningdek, bu modda atrof-muhitga zarar yetkazishi, suv va tuproqni ifloslantirishi mumkin. Ishlatishda xavfsizligini ta'minlash uchun yong'inga qarshi choralar, himoya kiyimlari va toza havoni ta'minlovchi ventilyatsiya tizimlari zarur. Metil asetat bilan ishlashda ehtiyotkorlik va xavfsizlik choralariga qat'iy rioya qilish zarur.

Bosh miya o'ng va chap katta yarimsharlardan iborat. Bu yarim sharlarning har birida tashqi kulrang modda, bosh miya po‘stlog‘i, uning ostida esa ichki oq modda qavati bor.Yarimsharlar oldingi komissiya, orqa komissura kabi kichikroq komissuralar  va forniks (gumbaz) yordamida ham bog'lanadi va bu komissuralar mahalliy funktsiyalarni koordinatsiya qilish uchun ikkala yarimshardagi axborotlar almashinuvini ta'minlaydi.

Xlor va brom. Xlor organizmga asosan natriy xlorid tuzi holatida qabul qilinib, deyarli shunday holatda organizmga tarqalganligi sababli xlorning modda almashinuvini natriyning modda almashinuvisiz tasavvur qilib boʻlmaydi. Maʼlum bir miqdorda xlor organizmda kalsiyli, kaliyli va magniyli xloridlar holatida ham hujayra va biologik suyuqliklar tarkibida tarqalgandir. Xloridlar ko‘p miqdorda teri tarkibida va oz miqdorda muskul toʻqimalari, suyakda va jigarda uchraydi.

Shlam — ya’ni suvsizlantirilmagan, yarim suyuq yoki yarim qattiq holatda bo‘lgan chiqindi modda — koʻp hollarda sanoat, neft-gaz, kommunal va chiqindilarni qayta ishlash jarayonlarida yuzaga keladi. Bunda shlam tarkibida organik moddalar, metall ionlari, fosfor, kiyim-kudurga o‘tgan yog‘lar, barqaror va noo‘rin birikmalar mavjud bo‘lishi mumkin. Masalan, chiqindi shlamlarida fosfor 0,5-2,5 % atrofida bo‘lishi mumkinligi qayd etilgan. discovery.ucl.ac.uk+2PubMed+2

Deksametazon, 9α-ftor-11β 17α-21trioksi, 16α-metilpregna-1,4 diyen-3.20-dion bo’lib, oq yoki sarg'imtir kristall kukun modda. Biroz tahir mazali, hidsiz, suvda erimaydi, 42 qism 95% li spirtda 165 qism xloroformda eriydi, efirda yaxshi eriydi, 255⁰ C haroratda suyuqlanib, parchalanadi. Uning bir sutkalik dozasi 0,002-0,003 g miqdorda qabul qilinadi. Deksametazon tabletka holida 0,0005 (0,5 mg) chiqariladi. Kattalar uchun bir sutkali dozasi 0,002-0,003 (2-3 mg), bemor og'ir ahvolda bo’lganda 0,004-0,01 (4-10 mg) miqdorida tavsiya etiladi.

Ushbu xabarda texnologik jarayon usulini tanlash bo'yicha o'tkazilgan eksperimental tadqiqotlar to'g'risidagi ma'lumotlar keltirilgan. GF XI tomonidan individual va kombinatsiyalarda tavsiya etilgan turli xil yordamchi moddalar ishlatilgan. To'g'ridan-to'g'ri preslash orqali olingan tabletkalar GF XI talablariga javob bermadi. Maqsadga erishish uchun biz nam granulyatsiya usulidan foydalanishga qaror qildik.

Biologik membrana hujayraning muhim funksional birligi hisoblanadi. Umuman olganda membrana funksiyasining buzilishi organizmda normal funksiyalarni buzilishiga olib keladi. Membrananing tarkibiy qismi bo’lgan uglevod, oqsil, lipidlar har biri o’ziga xos vazifaga egadir. Bularning miqdoriy o’zgarishi ham membrana faoliyatining buzilishiga olib keladi. Tanlab o’tkazish funksiyasi ham membrananing eng muhim vazifasi bo’lib, nafaqat hujayra balki butun organizmning eng muhim xususiyatlardan biridir. Mana shu birgina kichik bir membrananing o’zgarishi butun boshli organizmga o’z ta’sirini o’tkazadi. Membranadagi o’zgarishlarni asosan radikallar keltirib chiqaradi. Ushbu o’zgarishlarni oldini olish uchun maxsus modda antidioksidantlardan foydalaniladi.

Ushbu ilmiy ish tirik organizm to‘qimalarining qo‘zg‘aluvchanlik xususiyatlarini va ularning fiziologik mexanizmlarini yoritishga bag‘ishlangan. Maqolada nerv, mushak va bez to‘qimalarining qo‘zg‘aluvchanlik darajasi, ularning tashqi va ichki ta’sirotlarga javob berish mexanizmlari batafsil tahlil qilingan. Qo‘zg‘alish jarayonida hujayralarda modda va energiya almashinuvi kuchayishi, kislorod sarfining ortishi hamda karbonat angidrid va issiqlik ajralishining ko‘payishi ilmiy asosda tushuntirilgan. Shuningdek, hujayra membranasida yuzaga keladigan bioelektrik hodisalar  tinchlik potensiali va harakat potensialining shakllanishi, ion asimmetriyasi hamda natriy va kaliy ionlarining membrana orqali harakati yoritib berilgan. Qo‘zg‘alish jarayonining tarqalishi, uning qisqa vaqt ichida yuzaga kelishi va fiziologik ahamiyati ko‘rsatib o‘tilgan. Bundan tashqari, qo‘zg‘aluvchanlikni baholash mezonlari bo‘lgan reobaza va xronaksiyaning nazariy hamda amaliy ahamiyati ochib berilgan. Absolyut refrakterlik holati va uning yurak faoliyatidagi namoyon bo‘lishi misolida qo‘zg‘aluvchanlikning fiziologik cheklanishlari tahlil qilingan.

Maqolada osmos hodisasi, osmotik bosimni hosil bo’lishi nazariy tushuntirilgan. Osmotik bosimni odam organizmidagi ahamiyati tushintirilib tushuntirib jumladan turli dorivorlarni organizm qon tomirlari orqali kiritishdagi o’rni oziq - ovqatlarni oshqozon ichak tizimida so’rilishidagi axamiyati to’qimalarda modda almashishidagi roli tushintirilgan. Qonning osmotik bosimni o’zgarishi organizmda patologik jarayonlar sodir bo’layotganligi aniqlangan.

Farg’ona vodiysi tabiati o’ziga xos bo’lib o’simliklar olami aloxida axamiyatga ega vodiyda 97 oilaga mansub 717 turkum,2625 turdan ko’pchiligi foydali o’simliklardir. Ular orasida oziq-ovqat, dori-darmon,kiyim-kechak, turar joy uchun  qurilish materiali,efir moyi, bo’yoq, asal, oshlovchi modda beruvchi, sanoat uchun xom-ashyo yetkazib beradigan o’simliklar ko’plab uchraydi. Lekin ulardan foydalanishni talab darajasida deb bo’lmaydi.

Ushbu maqola kuyish hodisasi, uning sabablari, turlari va belgilari haqida batafsil ma’lumot beradi. Kuyish jarohatlari ko‘p hollarda teri va osti to‘qimalarining yuqori harorat, kimyoviy modda yoki elektr toki ta’sirida shikastlanishi bilan yuzaga keladi. Maqolada kuyishning yengil, o‘rta va og‘ir darajalari, shuningdek, ularni aniqlash va tezkor yordam ko‘rsatish usullari yoritilgan. Bundan tashqari, kuyishni oldini olish choralariga urg‘u berilib, zararlangan joylarni davolash va tiklash bo‘yicha samarali amaliy tavsiyalar berilgan. Maqola kuyish jarohatlarining asoratlarini kamaytirish va insonlar sog‘lig‘ini saqlashda muhim qo‘llanma vazifasini bajaradi.

Tuzlar — kimyoviy birikmalar sinfi; oddiy sharoitda ionli tuzilishga ega boʻlgan kristall moddalar. Ularga metall kationlari (yoki ammoniy NH4+; fosfoniy PH4+; gidroksoniy  H3O+ kationlari) va kislota qoldigʻi anionlaridan tashkil topgan moddalar kiradi.

Ushbu maqolada kimyo fanining tarixi, rivojlanishi va bugungi kundagi xolati haqida so’z boradi.

Maqolada kimyodan masalalar yechishning kimyo o’qitishdagi ahamiyati, kimyodan masalalar taxlili, kimyodan masalalar yechish fanlararo bog’lanish, kimyo darslarida masala yechishdan foydalanish, kimyodan masala yechish yordamida bilim va ko’nikmalarni umumlashtirish va rivojlantirish, shuningdek kimyodan masalalar yechishning usullari keltirilgan.

Maqolada kivi o‘simligining tarkibidagi mikroelementlar, mineral moddalar va ularning ozuqaviylik qiymati bilan birgalikda ularning inson organizmi uchun foydali jihatlari va undagi  turli kasalliklarga shifobaxsh xususiyatlari o‘rganib chiqilgan.

Ushbu maqolada Oʻzbekistonda ayollarga qarshi zo‘ravonlikning turli shakllari tahlil qilinadi, ularni huquqiy himoya qilishda amalda qoʻllanilayotgan normativ-huquqiy bazalar, shuningdek davlat tomonidan berilayotgan ko‘mak mexanizmlari yoritiladi. Yangi qabul qilingan qonunchilikdagi modda o‘zgarishlari — jumladan ma’muriy va jinoiy javobgarlik, “himoya orderi” va stalkinga qarshi choralar — ham muhokama qilinadi.

Jahon Sog’liqni saqlash tashkilotining ma’lumotlariga ko’ra, saraton bilan kasallangan dunyo aholisi soni 2023-yilga kelib, 19,5 mln kishini tashkil etmoqda hamda 2040-yilga kelib bu ko’rsatkich 50,7% ga oshib, 29,4 mln nafarga yetishi tahmin qilinmoqda. Hozirgi kunda tibbiyotda, xususan kimyoterapiyada keng qo’llaniloyotgan hamda yuqori samaradorlikka ega usullardan biri metallokomplekslar asosida olingan dori vositalari yordamida saratonga qarshi kurashishdir. Shu borada kadmiyning zaharliligini komplekslar sintez qilish orqali kamaytirish hamda bu o’rinda lipoy kislotaning metal ionlarini xelatlash xossasidan keng foydalanish muhim ahamiyatga ega. Biologik faol modda bo’lgan α-lipoy kislota ishtirokida kadmiy kompleks birikmalari sintezi amalga oshirish shular jumlasidandir. Mazkur ishda Cd (II) tuzlari va α-lipoy kislota bilan olingan kompleks birikma biologik faolligi aniqlandi.

Jigar organizmdagi eng muhim parenximatoz a’zolardan biri bo‘lib, uning tuzilmasi va funksiyasidagi buzilishlar butun organizm faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada jigarning uch asosiy patologik holati – gepatoz, gepatit va jigar sirrozi paytida yuzaga keladigan morfologik va funksional o‘zgarishlar yoritib berilgan. Gepatoz – jigarda yog‘ to‘planishi yoki boshqa modda almashinuvi buzilishi natijasida yuzaga keladi, bunda jigar hajmi kattalashadi, hujayralar to‘qimalari yog‘ bilan to‘yinadi. Gepatit – virusli yoki toksik agentlar ta’sirida rivojlanadigan yallig‘lanish jarayoni bo‘lib, jigar hujayralarining nekrozi, yallig‘lanish infiltratsiyasi va funksional yetishmovchilik bilan kechadi. Sirroz – jigar to‘qimasining chuqur strukturaviy qayta tuzilishiga olib keluvchi surunkali jarayon bo‘lib, bunda mezenximal-hujayraviy regeneratsiya buziladi, fibroz to‘qimalar ortadi va tugunli regeneratsiya kuzatiladi. Maqolada bu uch holatdagi o‘zgarishlarning klinik belgilari, diagnostik mezonlari hamda patologik anatomik ko‘rinishlariga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, har bir holatda gigiyenik, farmakologik va terapevtik yondashuvlar muhokama qilingan. Ushbu tadqiqot jigar kasalliklarini erta aniqlash va samarali davolash strategiyalarini ishlab chiqishda muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.