Arabiston yarim orolida Islom dini paydo bo‘lishi arablar uchun o‘ziga xos va muhim ahamiyatga ega hodisa sifatida baholanadi. Qabilaviy hayoti va joylashuvi arablarni siyosiy jihatdan zaiflashtirgan, ularni sivilizatsiyalashgan hududlar ustidan hukmronlik qilish imkoniyatidan mahrum etgandi. Ammo islom dini paydo bo‘lishi arablarni yagona e’tiqod asosida birlashib, mustahkam jamiyatga aylana boshlashiga sabab bo‘ldi. Islom dini arablar hayotida tub burilish yasab, ularni siyosiy va ijtimoiy jihatdan yangi darajaga olib chiqdi. Qur’on nozil qilinganidan keyin arab dunyosi birlashib, yangi imperiya shakllantira oldi. Islom madaniyati paydo bo‘lishi bilan birinchi bor yozma arab madaniyati shakllandi. Islomiy tamaddun arab tilida o‘z aksini topdi va bu til ilm-fan va madaniyat tili sifatida keng tarqaldi. Biroq, Islom dini tarqalgan hududlardagi madaniy taraqqiyotga ta’sir ko‘rsatishi bilan birga, ba’zi hududlarda iqtisodiy va ijtimoiy o‘zgarishlarni ham keltirib chiqardi. Islom dini nafaqat diniy hayotga, balki siyosiy va iqtisodiy tizimlarga ham sezilarli darajada ta’sir o‘tkazdi. Arablar islom dini vositasida keng hududlarga tarqalib, o‘z madaniyatlarini boshqa xalqlarga singdira oldilar.

Maqolada Islom dinini kirib kelishi, keng tarqalishi, turli xil etnik xalqlarni qabul qilishi, Silom dinining svilizatsiyasi, madaniy-ma’naviy merosi, Islom dinida tanilgan xalifalar, ulamolar, ziyolilar, din arboblari, siyosat, iqtisod, savdo-sotiq rivojlanishi, me’moriy obidalarning barbo etilishi, Islom sviliizatsiyasining rivojlangan markazlari hadiqa yoritib beriladi.

Ushbu maqolada Islom dini qadriyatlarining rivojlanayotgan davrdagi omillari hamda jamiyatdagi ba’zi jabhalarga diniy va dunyoviy jihatdan aloqadorligining ta’siri haqida bir qancha fikrlar izohlab keltirilgan.

Oʻzbekiston oʻzining ichki va tashqi siyosatida islom dini qobigʻida ifoda etilgan umuminsoniy qadriyatlarga katta eʼtibor berib, ularga muhim oʻrin ajratmoqda. Buning boyisi shundaki, islom dini, uning qadriyatlari xalqimizning moddiy va maʼnaviy hayotining shakllanishida, yurtimizning jahon madaniyatining yirik maskaniga aylanishida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mana shu jihatlar milliy gʻoya tarixini oʻrganishning muhim vazifalarini belgilaydi. “Mamlakatimizda “jaholatga qarshi–maʼrifat” degan ezgu gʻoya asosida islom dinining insonparvarlik mohiyatini, tinchlik va doʻstlik kabi olijanob maqsadlarga xizmat qilishini targʻib etish kun tartibimizdagi doimiy masalalardan biri boʻlib qoladi”.

Ushbu maqola islom dinining paydo bo‘lishi, Qur’oni Karim orqali shakllanishi va VII–VIII asrlarda Arabiston yarimorolidan O‘rta Osiyoga bosqin qilgan arablarning harbiy yurishlari hamda islomni mahalliy aholi orasida yoyilishi jarayonini o‘rganadi. Arablarning Movarounnahr va Xurosonni egallashi, Qutayba ibn Muslim boshchiligidagi yurishlar, viloyatlarni boshqarish tizimi va mahalliy aholiga ta’siri yoritilgan. Shu bilan birga, islom dinining targ‘ib qilinishi, masjidlar faoliyati va soliqlar tizimi hududning madaniy va dini rivojlanishiga ta’siri ko‘rsatadi.

Ushbu maqola Islom dinining Markaziy Osiyoda tarqalishining tarixiy yo'li va keyinchalik bu diniy o'zgarishlarni shubha ostiga qo'ygan va unga qarshi chiqqan ta’limotlarning paydo bo'lishini o'rganadi. Turli xil va madaniy jihatdan boy mintaqa bo'lgan Markaziy Osiyo turli yo'llar bilan, jumladan savdo-sotiq, istilo va tinch o'zaro munosabatlar orqali islomning tarqalishiga guvoh bo'ldi. Islom Markaziy Osiyo jamiyatlarida ildiz otishi bilan diniy e’tiqodlarda ham, ijtimoiy tuzilmalarda ham chuqur o'zgarishlarga olib keldi. Ushbu o'zgarishlarga javoban mintaqaning diniy va madaniy tarixining ko'p qirrali xususiyatini aks ettiruvchi bir qator ta’limot va harakatlar paydo bo'ldi. Ushbu maqola Islom dinining tarqalishi va qarama-qarshi rivoyatlarning kuchayishining murakkab o'zaro ta’sirini o'rganib, Markaziy Osiyodagi diniy o'zgarishlar va qarshilik dinamikasini yoritib beradi.

Mazkur maqolada Vatanimizda va Markaziy Osiyo mintaqasida  islom dinini keng miqyosda yoyilishi, turli xil diniy tashkilotlar , vijdon erkinligi va din to`g`risida farmon va qarorlar shuningdek Prezidentimiz Shavkat Mirziyiyevning tashabbuslari bilan ochilgan qadamjo va tarixiy joylar haqida so`z yuritiladi.

Ushbu maqola XX asrdagi sovet hukumati va islom dini o`rtasidagi murakkab munosabatlarni o`rganadi. Unda sovet hokimiyatining islomga nisbatan qo`llagan siyosati, strategiyasi va munosabatlari, Sovet Ittifoqining dastlabki kunlaridan boshlab, uning yakuniy parchalanishigacha bo`lgan davrdagi dinga bo`lgan munosabatini o`rganadi. Tadqiqot bu siyosatlarning Sovet Ittifoqidagi musulmon jamoalariga ta’sirini ta’kidlab, postsovet davridagi davomiy oqibatlarini o`rganadi. Sovet tarixining ko`pincha e’tibordan chetda qoladigan ushbu jihatiga oydinlik kiritib, ushbu maqola totalitar tuzumdagi davlat va din o`rtasidagi murakkab dinamikani chuqurroq tushunishga yordam beradi.

Oʻzbekiston oʻzining ichki va tashqi siyosatida islom dini qobigʻida ifoda etilgan umuminsoniy qadriyatlarga katta eʼtibor berib, ularga muhim oʻrin ajratmoqda. Buning boyisi shundaki, islom dini, uning qadriyatlari xalqimizning moddiy va maʼnaviy hayotining shakllanishida, yurtimizning jahon madaniyatining yirik maskaniga aylanishida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mana shu jihatlar milliy gʻoya tarixini oʻrganishning muhim vazifalarini belgilaydi. “Mamlakatimizda “jaholatga qarshi–maʼrifat” degan ezgu gʻoya asosida islom dinining insonparvarlik mohiyatini, tinchlik va doʻstlik kabi olijanob maqsadlarga xizmat qilishini targʻib etish kun tartibimizdagi doimiy masalalardan biri boʻlib qoladi”.

Islom yer yuzida eng keng tarqalgan din bo’lib, u musulmon madaniyatining tarkib topishida muhim rol o’ynaydi. Maqolada islom ma’rifatining  ta’lim – tarbiya svilizatsiyasiga ta’siri, shuningdek komil insonni tarbiyalashda “Qur’oni Karim”ning ahamiyati xususida fikr yuritilgan.

Ushbu maqolada islom dini niqobi ostida paydo bo`lgan oqim va firqalarning yuzaga kelishi, ularning botil aqidalari, faoliyatlari, o`z davrida davlat va jamiyat hayotida katta ta’sir ko`rsatgan adashgan g`oyalari bilan sodda xalqni tug`yonga ketishiga sabab bo`lgan firqalar xronologik tarzda keltirib o’tilgan. Shunigdek, turli firqalarni yolg’on da`volari ortidagi asl maqsadlari bayon etilgan.

Qutayba ibn Muslim – VIII asrda yashab o‘tgan mashhur arab sarkardasi bo‘lib, uning harbiy yurishlari natijasida Markaziy Osiyoda islom dini keng tarqalgan. Ushbu maqolada Qutayba ibn Muslimning tarixi, uning O‘rta Osiyo xalqlari hayotiga ta’siri va hozirgi kunda bu hududlarning turistik salohiyati tahlil qilinadi. Ayniqsa, uning yurishlari bilan bog‘liq shaharlar – Buxoro, Samarqand, Xorazm va Farg‘ona vodiysining turizm nuqtayi nazaridan bugungi kundagi ahamiyati yoritiladi.

Ushbu maqolada Arablarda tanga-pullar muomalasi, tangalarning asli kirib kelishi tarixi, arablarning Movarounnahrni egallaganidan so‘ng arabiy tangalarning zarb etilishi va keng iste’molga chiqarilishi haqida atroflicha to‘xtalingan, hamda arabiy tangalarning numizmatika faniga salmoqli xissa qo‘shgani va o‘zining o‘rniga egaligi haqida fikr mulohazalar bildirilgan.

Islom sivilizatsiyasi jahon tarixida o‘ziga xos o‘rin egallaydi. VII asrda Arabiston yarim orolida boshlangan bu manaviy va ilmiy uygonish qisqa fursatda Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo, Shimoliy Afrika, Ispaniya va Hindiston hududlariga yoyildi. Islom dini faqat diniy e’tiqod bilan cheklanmay, balki ilm-fan, madaniyat va marifatning ham rivojlanishiga kuchli turtki berdi. O’zbekiston hududi esa bu jarayonda markaziy orin tutib, buyuk allomalarni yetishtirib chiqard

Insoniyat tarixida eng muhim qadriyatlardan biri — bu adolat tamoyilidir. Har qanday jamiyatning barqarorligi va farovonligi adolatga asoslanadi. Islom dini, xususan Qur’oni karim, adolatni ijtimoiy hayotning markaziga qo‘yadi. Alloh taolo Qur’on orqali insonlarni o‘zaro hurmat, tenglik, yordam va halollik asosida yashashga da’vat etadi.

Movlono Orif Deggaroniy tasavvuf ta’limoti g‘oyalarining O’rta Osiyoda keng targ‘ib etilishida o’zining munosib hissalarini qo’shgan sufiylardandir. Bahouddin Naqshbandning Naqshbandiya ta’limotining keng yoyilishida va bu ta’limotning asoslari yaratilishida, Bahouddin Naqshbandning ma’naviy piri, do’sti sifatida  Orif Deggaroniyning ham munosib o’rni bor. Mavlono Orif deggaroniyning boy madaniy merosi va tasavvuf ta’limotining g‘oyalari bugungi yoshlar ongida ma’naviy tarbiya sifatlarini jonlantirish zarurati har qachongidan ham zaruroqdir. Mavlono Orif Deggaroniyning shaxsiy sifatlaridan, ul zot avliyolik darajasini uchta xislatlar kamolotida ko’radi.  Baland darajaga yetganda ham kamtarlik qilmoq. Qudratu, sabur toqati yetgunicha parxezkorlik qilmoq. To kuchi yetguga qadar insof qilmoqlikdir. Movlono Orif Deggaroniyning hayot yo’li va u zotning ustoz-shogirdlik silsilalari doirasida islom dinining ma’naviy qiyofasini dunyoga tanitishdagi xizmatlari ham kam emasdir. Chunki bu kabi tasavvuf namoyondalari targ’ibotlari va hayot yo’li davomida qilingan ishlari samarasi, islom dinini dunyoga “bosqinchi din” sifatida emas, nur sifatida qabul qilinishiga xizmat qildi. Bunday buyuk  allomalarning ko’pchiligini O’rta Osiyolik Mavlono Orif Degaroniyga uxshagan ko’plab tasavvuf sufiylari  tashkil qilishligi haqida so’z boradi.

Mazkur maqolada jadidchilik harakati islom dini, ijtimoiy islohotlar va inson ruhiyatining uyg‘onishi nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Jadidlar diniy an’analarni inkor etmagan holda, uni hayotga mos, ijtimoiy taraqqiyotga yo‘naltirilgan tarzda talqin qilishga harakat qilganlar. Ularning maqsadi islomni qadimiy urf-odatlar soyasidan chiqarib, asl ma’rifiy va axloqiy mohiyatiga qaytarish bo‘lgan. Maqolada jadidchilikning diniy-ma’naviy yangilanishdagi o‘rni va zamonaviylik bilan uyg‘unlashgan yondashuvi yoritiladi.

Zamonaviy fanlardan sanalmish psixologiyada shaxs tushunchasi mazkur sohani tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Inson zoti tabiatan jismoniy va metafizik (ruhiy) xususiyatga ega bo‘lganligi sabab ham o‘ta murakkab mavjudotdir. Jismoniy xususiyatga kelsak, psixologiya inson zoti va uning shaxsiyatini o‘rganishni o‘z ichiga qamrab olsa, ruhiy tomondan u shaxsning qalbi, aqli (ongi) va ruhiyati kabi ko‘rinmas narsalarni ham o‘rganadi. Hozirda islom dunyosi olimlari ham inson shaxsiyatini o‘rganish bo‘yicha bir qator ilmiy izlanishlarni olib borishmoqda va bu boradagi adabiyotlar ham kun sayin ko‘payib bormoqda. Maqolada ushbu olimlarning qarashlariga ham alohida e’tibor qaratilgan.

Millatimiz tarixidan ma’lumki Islom dini biz musulmon turkiy xalqlarning qon-qoniga singib ketgan din hisoblanadi. Shu dinda mavjud bo’lgan eng qadrli qadriyatlardan biri bu ayol kishini e’zozlash hisoblanadi. Maqolani yozishdan ko’zlangan maqsad esa, shu qadriyatlarimizning dinimizda tutgan o’rnini anglashga yordam berish hisoblanadi.

Ushbu maqolada  Imom Buxoriy ijodiy merosida Islom dini insonlar e’tiqodini mustahkamlab, ular uchun  ma’naviy ozuqa, qadriyatlarning umumbashariy ahamiyatga ega ekanligi, yoshlar ongiga allomaning buyuk hizmatlari haqida ma’lumotlar berilgan. Allomaning buyuk merosi haqida  Islom dinida shunday ajoyib g‘oyalar, qarashlar, ta’limotlar, falsafiy axloqiy qoida va o‘gitlar mavjudki, ularga amaliy faoliyatda asoslanish  kabi bir qator masalalar ko‘rilgan.

Bahouddin  Naqshband ziyoratgohi O‘zbekistonning tarixiy va madaniy ahamiyatga ega bo‘lgan yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Bu maqolada, Bahouddin Naqshbandning hayoti va uning islom dinidagi o‘rni, shuningdek, uning yodgorligi hamda ziyoratgohi haqida so‘z yuritiladi. Ziyoratgohning qurilishi va me’moriy jihatlari hamda joylashuvi uning tarixiy ahamiyatini oshiradi. Shu bilan birgalikda, maqolada  Naqshbandiylik tariqatining tarixi, uning xalq orasidagi ta’siri va diniy merosi tahlil qilinadi. Ziyoratgoh nafaqat diniy ziyoratlar uchun, balki madaniy va ilmiy markaz sifatida ham juda ahamiyatli bo‘lib, ushbu maqola uning madaniy merosini o‘rganish hamda saqlashning zarurligini ko‘rsatib beradi.

Islom olamida Xalifalik ashkil etilganidan keyin jo`da ko`plab sarkardalar va askarlar (Jihodchilar) yig`ila boshladi keyinchalik ular Islom dini yoyish maqsadi turli o`lkalarga bosqinchilik yurishlari olib borganlar. Ular Alloh yo`lida yurish olib borganligi uchun Jihod bo`ganlar ya`ni shahid bo`lib vafot etganlar. Mavorounnahr,Xuroson va Sharqiy Turkistonni bosib olish yuborilgan qo`shin boshlig`I qilib Sarkarda Qutayba Ibn Muslim yo`borilgan. Ushbu maqolada Qutayba Ibn Muslim Hayoti va Turon o`lkasiga bosqinchilik yurishlari haqida bayon etilgan.

Ushbu maqolada Movarounnahrda arab xalifaligining o‘rnatilishi, Movarounnahr tomon yurishlar, Movarounnahrda Islom dinining yoyilishi, O‘rta asrlarda arab xalifaligi, yerga egalik shakllari haqida to'liq fikr yuritilgan.

Ushbu tezisda Turkiston jadidlari tomonidan XX asr boshlarida yaratilgan darsliklar tahlil qilinadi. Jadidlar zamonaviy dunyoqarashga asoslangan ta’lim tizimini shakllantirishda muhim rol o‘ynagan bo‘lib, ularning darsliklari orqali milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik va islohot g‘oyalari ilgari surilgan. Maqolada darsliklarning mazmuni, metodik yondashuvi va tarixiy ahamiyati o‘rganiladi hamda ularning o‘z davri uchun yangilik bo‘lgani, bugungi tarixiy-huquqiy qadri tahlil qilinadi. Tadqiqot tarixshunoslik manbalariga asoslanib olib boriladi.

Quyidagi maqolada Turk hamda Arab davriyliklari haqida qisqacha ma’lumotlar keltirilgan. Maqola ikki qismdan tashkil topgan: Birinchi qismda Turk davriyligi hamda ikkinchi qismi Arab davriyligiga bag’ishlangan.