Mazkur ishda XXI asr boshidan buyon raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida raqobat muhitining tubdan o‘zgarishi masalalari tahlil qilinadi. Internet, sun’iy intellekt, bulutli texnologiyalar, platformaviy biznes modellari va katta ma’lumotlar (big data) iqtisodiyotning deyarli barcha sohalariga chuqur kirib borib, sanoat iqtisodiyotiga xos bo‘lgan statik raqobat yondashuvlarining cheklanganligini yuzaga chiqarmoqda. Tadqiqotda sanoat va raqamli iqtisodiyot sharoitidagi raqobat tabiatining asosiy farqlari, bozorga kirish to‘siqlarining kamayishi va ularning yangi shakllari yoritib beriladi. Shuningdek, raqamli platformalar, tarmoqlangan ekotizimlar va ko‘p tomonlama bozorlarning raqobat ustunligini shakllantirishdagi o‘rni tahlil qilinadi. Ishda raqamli iqtisodiyot sharoitida dinamik raqobat, ortib boruvchi daromadlar, noaniqlik va moslashuvchanlikning ahamiyati asoslab berilib, raqobat siyosati va biznes strategiyalarini ishlab chiqishda ushbu omillarni hisobga olish zarurligi ta’kidlanadi.

Mazkur ishda XXI asr boshidan buyon raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida raqobat muhitining tubdan o‘zgarishi masalalari tahlil qilinadi. Internet, sun’iy intellekt, bulutli texnologiyalar, platformaviy biznes modellari va katta ma’lumotlar (big data) iqtisodiyotning deyarli barcha sohalariga chuqur kirib borib, sanoat iqtisodiyotiga xos bo‘lgan statik raqobat yondashuvlarining cheklanganligini yuzaga chiqarmoqda. Tadqiqotda sanoat va raqamli iqtisodiyot sharoitidagi raqobat tabiatining asosiy farqlari, bozorga kirish to‘siqlarining kamayishi va ularning yangi shakllari yoritib beriladi. Shuningdek, raqamli platformalar, tarmoqlangan ekotizimlar va ko‘p tomonlama bozorlarning raqobat ustunligini shakllantirishdagi o‘rni tahlil qilinadi. Ishda raqamli iqtisodiyot sharoitida dinamik raqobat, ortib boruvchi daromadlar, noaniqlik va moslashuvchanlikning ahamiyati asoslab berilib, raqobat siyosati va biznes strategiyalarini ishlab chiqishda ushbu omillarni hisobga olish zarurligi ta’kidlanadi.

O‘zbekistonda erkin raqobat muhitini shakllantirishning institutsional asoslari masalasi mamlakat iqtisodiyotining barqarorligi va uning raqobatbardoshligini ta’minlashda alohida ahamiyatga ega. Raqobat bozor iqtisodiyotining asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib, unda ishlab chiqaruvchilar va xizmat ko‘rsatuvchilar o‘rtasida erkin, adolatli va oshkora raqobat yuzaga keladi. Bunday muhitda iste’molchilar turli xil mahsulot va xizmatlar orasidan tanlov qilish imkoniyatiga ega bo‘lib, narxlar nauchilikda shakllanadi. Raqobatning o‘rnatilishi va samarali ishlashida institutsional asoslar, ya’ni qonuniy va tashkilotli tartib-taomillar muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda raqobatni rivojlantirish va erkin raqobat muhitini yaratish uchun institutsional bazaning mustahkamligi tariflanishi va amaliyotga tatbiq qilinishi lozim.

Maqolada raqobat tushunchasi, raqobat faoliyati, mazmuni va vositalari ko’rib chiqildi. Raqobatning asosiy turlari va funksiyalari aniqlanib, raqobat rivojlanishining ichki va tashqi omillari tahlil qilinadi. Raqobat – yuridik va jismoniy shaxslarning monopoliyaga qarshi qonunchilik amal qilishi va bozor munosabatlari sharoitlarida boshqa xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar oldida afzallik va ustunliklarga erishish uchun raqiblik qilishi va qarshi kurashishidir.

Ushbu ishda bozor konsentratsiyasi, raqobat siyosati va iste’molchilar huquqlarini muhofazalashni baholashning zamonaviy usullari — Gini–Simpson indeksi, Hannah–Kay indeksi, Theil entropiya indeksi, Panzar–Rosse H-statistikasi, Iste’molchi farovonligi o‘zgarishi indeksi va Raqamli bozor konsentratsiya indeksining nazariy asoslari, formulalari va amaliy qo‘llanishi yoritiladi. Har bir usulning yaratilish tarixi, asoschilari va nazariy qarashlari, bozor o‘zgarishlariga ta’siri hamda marketing strategiyalarida erishilgan yutuqlar misollar bilan tushuntiriladi. Ushbu yondashuvlar raqobat darajasini aniqlash, monopol xavflarni kamaytirish, iste’molchilar farovonligini oshirish va marketing strategiyalarini optimallashtirish uchun samarali vosita sifatida tavsiya etiladi.

Mazkur tezisda turistik oqimlarni samarali boshqarish masalalari raqobat ustunligi strategiyalari nuqtai nazaridan ilmiy jihatdan tahlil etilgan. Jahon turizm bozorida raqobatning kuchayishi, turistlar oqimining hududlar bo‘yicha notekis taqsimlanishi va ayrim destinatsiyalarda haddan tashqari yuklamaning yuzaga kelishi turistik oqimlarni strategik boshqarishni dolzarb masalaga aylantirmoqda. Tadqiqotda turistik oqimlarni boshqarish tushunchasi, uning nazariy asoslari hamda M. Porter tomonidan ilgari surilgan raqobat strategiyalarining turizm sohasidagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, raqobat ustunligi strategiyalaridan foydalanish orqali mavsumiylikni kamaytirish, turistik resurslardan oqilona foydalanish va barqaror turizmni ta’minlash imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Tezis natijalari turistik destinatsiyalarning barqaror rivojlanishi va raqobatbardoshligini oshirishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.

Iqtisodiyotda raqobat, raqobatbardoshlik tushunchalariga berilgan ta`riflar o`rganilgan. Korxonalar raqobatbardoshiligi baholash usullari keltirilgan. Raqobat va raqobatbardoshlikka muallif tomonidan ta`rif berilgan. Shuningdek, raqobatbardoshlik omillariga muallif o`z takliflarini keltirgan. Tadqiqotning maqsadi-raqobatbardoshlik omillarini o`rganish o`rganish. Qurilish tashkilotning raqobatbardoshligining kompleks ko'rsatkichini hisoblashga zamonaviy yechim taklif etish

Bozor mexanizmining asosiy tarkibiy qismlaridan biri raqobat hisoblanadi. Bozor iqtisodiyoti o‘zining yetuklik darajasi va rivojlanish xususiyatlaridan qat’iy nazar raqobatning mavjud bo‘lishini taqozo etadi. Shu bilan birga, bozor iqtisodiyoti rivojlanib borishi bilan raqobatchilik munosabatlari ham takomillashib, o‘z shakllarini o‘zgartirib boradi. Bu muhim amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan jihatlarni yoritib berish mazkur maqolaning asosiy vazifasi hisoblanadi. Shuningdek, ushbu maqolada monopoliyalarning iqtisodiy asosi, turlari va mamlakatimizda monopoliyaga qarshi qonunchilikning rivojlantirilishi bayon etiladi.

Mazkur maqolada ta’lim tizimida raqobat muhitining shakllanishi, uning mazmun-mohiyati hamda ta’lim sifati va samaradorligiga ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, davlat va nodavlat ta’lim muassasalari o‘rtasidagi raqobatning ijobiy va salbiy jihatlari, ta’lim xizmatlari bozorida raqobatni rivojlantirishning dolzarb masalalari yoritilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, sog‘lom raqobat muhiti ta’lim sifatini oshirish, innovatsion yondashuvlarni joriy etish va kadrlar tayyorlash samaradorligini kuchaytirishga xizmat qilishi asoslab berilgan.

Maykl Porterning Diamond modeli sanoat tarmoqlarining milliy raqobat ustunligi nazariyasi sifatida ham tanilgan. Model olmos shaklidagi konseptual tuzilma bo‘lib, nega ayrim mamlakatlardagi muayyan tarmoqlar xalqaro miqyosda raqobatbardosh ekanligi, boshqalarida esa bu holat kuzatilmasligini tushuntirishga qaratilgan. Porterning Diamond modeli mamlakatlarning muayyan tarmoqlarda raqobat ustunliklarini qanday shakllantirishini omillar sharoiti, talab sharoiti, yondosh va qo‘llab-quvvatlovchi tarmoqlar hamda firmalarning strategiyasi, tuzilmasi va ichki raqobati kabi omillar orqali tahlil qiladi.

Ushbu maqolada zamonaviy bank xizmatlari bozori haqida alohida to`xtalinib o`tiladi.Bank xizmatlari bozorida raqobat tushunchasiga izoh berilib, raqobat muhitini yaxshilash yo`llari to`g`risida aytib o`tiladi.

Ushbu tezisda Yangi O’zbekiston sharoitida raqobat muhiti va investitsiya jozibadorligining o’zaro aloqasi bayon etilgan. Shuningdek iqtisodiyotda raqobat muhiti va investitsiya jozibadorligining o’zaro aloqasini mustahkamlanishidagi to’sqinliklar va ularga barham berish yo’llari keltirilgan.

Ushbu ilmiy maqolada O‘zbekiston Respublikasida raqobat muhitini shakllantirish va monopoliyaga qarshi kurash bo‘yicha amalga oshirilayotgan siyosiy, huquqiy va iqtisodiy chora-tadbirlar tahlil qilinadi. Maqolada monopoliyaga qarshi kurashish qo‘mitasining faoliyati, davlat reestriga kiritilgan monopolist korxonalar misolida amaliy holatlar yoritilgan. Shuningdek, xususiy sektorning raqobatni kuchaytirishdagi roli, JST talablariga mos islohotlar, xalqaro tajriba va bozor infratuzilmasining rivojlanishi asosida raqobat muhitining shakllanishi tahlil etilgan. Maqola raqobatbardosh iqtisodiy tizimni shakllantirishda davlat siyosatining izchilligi va xususiy sektorni qo‘llab-quvvatlashning strategik ahamiyatini asoslaydi.

Maqolada Raqobat siyosati bilan bog’liq muammolar va ularning yechimlari. Raqobatning ijobiy tomonlari u resurslami samarali taqsimlanishiga va tadbirkorlikfaoliyatining rivojlanishiga olib kelishi va shuningdek, raqobatda iste’molchilar talabi asosiy o‘rin tutganligi sababli resurslarning iste’molchilar talabi yuqori bo‘lgan ishlab chiqarish tarmoqlariga yo‘nalishiga xizmat qilishi, raqobat tadbirkorlarni yangi texnologiyalarni jalb etishga undaganligi sababli, ilmiy-texnikaviy rivojlanishga turtki bo‘lishi ko‘rib chiqiladi.

raqobat, bozor, tovarlar, ishlab chiqaruvchilar, pul, texnologiyalar, tadbirkorlar, korxonalar, birja, fond.

Ushbu maqolada aynan raqobatning jamiyatimizga ta’siri va afzalliklari, hamda o‘z navbatida uning ziddi ravishda monopoliya va insofsiz raqobating salbiy jihatlari,insofsiz raqobatning intellektual mulk sohasida tutgan o‘rni va ta’sir doirasini o‘z ichiga oladi.

Ushbu maqolada jahon media tizimi va global axborot makonida yuzaga kelayotgan raqobat muhiti tahlil etiladi. Globallashuv, raqamli texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlarning tezkor rivojlanishi natijasida media bozori yangi bosqichga ko‘tarilgani, yirik transmilliy media korporatsiyalar, raqamli platformalar va davlatlar o‘rtasida axborot siyosati hamda auditoriya uchun keskin raqobat shakllangani yoritiladi.

Maqolada ta’lim jarayonida gamifikatsiya elementlaridan foydalanish orqali o‘quvchilarda raqobatbardoshlik, motivatsiya va faol qatnashuvni kuchaytirishning samarali metodikasi tahlil qilinadi. Gamifikatsiya — o‘yin mexanizmlarini ta’limga integratsiya qilish orqali o‘quvchilarni rag‘batlantirish, o‘quv jarayoniga jalb etish hamda bilimlarni mustahkamlashga xizmat qiluvchi pedagogik yondashuv sifatida izohlanadi. Tadqiqot doirasida ball berish tizimi, reyting jadvallari, badge va achievements, missiya-topshiriqlar, onlayn platformalar kabi gamifikatsiya vositalarining o‘quvchilar psixologiyasiga ta’siri hamda ular orqali sog‘lom raqobat muhitini shakllantirish mexanizmlari yoritiladi. Shuningdek, o‘quvchini ichki va tashqi rag‘batlantirish omillari, gamifikatsiyaning o‘quv motivatsiyasiga ta’siri, o‘quv jarayonida raqobatning konstruktiv va destruktiv jihatlari ilmiy asosda tahlil qilinadi.

Ushbu maqolada raqobat muhitining milliy iqtisodiyotning rivojlanishiga ta’siri chuqur tahlil qilinadi. Nazariy asoslar, empirik tadqiqotlar va amaliy misollar orqali raqobatning ishlab chiqarish samaradorligi, innovatsiyalar, narx-sifat raqobi, ijtimoiy rivojlanish va global integratsiyaga bo‘lgan hissa qo‘shishi o‘rganiladi. Jadval tahlili va empirik manbalar yordamida raqobatning iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashdagi roli aniqlandi..

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining Monopoliyaga qarshi kurashuvchi vakolatli davlat organi hisoblangan Monopoliyaga qarshi kurashish qo‘mitasining faoliyati hamda respublikamizda monopoliyaga qarshi kurashish va raqobat muhitini rivojlantirish sohasida amalga oshirilayotgan ishlar yoritilgan.

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining 2023-yilda qabul qilingan «Raqobat to‘g‘risida»gi Qonunining biznes subyektlari uchun amaliy ahamiyati yoritiladi. Tadqiqotda ustun mavqe tushunchasi, insofsiz raqobat shakllari hamda bozorga kirishga to‘sqinlik qilish kabi zamonaviy muammolar tahlil qilinadi. Yangi qonun bilan monopoliyaga qarshi komplaens tizimi majburiy huquqiy institut sifatida joriy etilgani alohida ahamiyatga ega. Bu tizim yirik xo‘jalik yurituvchi subyektlar va davlat ishtirokidagi korxonalar uchun huquqiy xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlaydi. Natijada, qonunchilikka rioya qilish hamda iqtisodiy islohotlarni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari mustahkamlanadi.

Mazkur tezisda raqobat maydonida ma’lum bir ustun mavqega ega bo’lgan subyektlarning shartnoma shartlariga kamsituvchi bandlari kiritish holatlari va ularning oqibatlari haqida, kamsituvchi shart sharoitlarga misol keltirgan holda ko’rib chiqamiz.

Ushbu maqolada zamonaviy strategik boshqaruvning ikkita asosiy yondashuvi – "Qizil ummon" va "Moviy ummon" strategiyalari chuqur tahlil qilingan. An’anaviy raqobat usullarining samarasizligi va bozor chegaralarini kengaytirish orqali yangi talab yaratish imkoniyatlari o‘rganilgan. Maqolada "Qiymat innovatsiyasi" tushunchasining mohiyati ochib berilgan hamda O‘zbekiston iqtisodiyoti sharoitida ushbu strategiyalarni qo‘llash istiqbollari ko‘rib chiqilgan.

Ushbu maqolada to‘qimachilik sohasida raqobat salohiyatini yuksaltirish omillari tahlil qilinib, innovatsion texnologiyalarni joriy etish, mahsulot sifatini oshirish, brend yaratish va xalqaro bozor talablariga moslashish bo‘yicha ilmiy asoslangan yondashuvlar taklif etilgan. Milliy to‘qimachilik tarmog‘ining jahon bozoridagi raqobatbardoshligi baholanib, ilg‘or xorijiy tajribalarni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish yo‘llari ishlab chiqilgan.

Ushbu maqolada raqobatning nazariyasi. Uning usullari va mohiyati yoritilgan.

Mazkur maqolada monopoliyaga qarshi komplayens tizimining raqobat xavflarini boshqarishdagi o‘rni ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Xorijiy mamlakatlar tajribasi va O‘zbekiston amaliyoti asosida komplayens mexanizmlarining afzalliklari, institutsional xususiyatlari hamda raqobat muhitini rivojlantirishdagi ahamiyati asoslab beriladi.