Ushbu maqolada fazoni idrok qilish narsa va hodisalarning fazoda egallagan o‘rni, shakli, hajmi va o‘zaro munosabatlarni anglash jarayoni sifatida tahlil qilinadi. Idrok jarayonida ko‘ruv, teri-taklil, mushak-harakat va vestibulyar tizimlar birgalikda ishlaydi, monokulyar va binokulyar ko‘rish esa masofa va chuqurlikni aniqlashga imkon beradi. Maqolada fazoviy idrokning shakl va hajmni farqlash, fazoviy yo‘nalishni belgilash kabi asosiy jihatlari, shuningdek gender farqlari va ularning madaniy omillar bilan bog‘liqligi yoritiladi.

Vaqt, harakat va fazoni idrok qilish insonning atrof-muhit bilan o‘zaro munosabatini ta’minlaydigan asosiy psixologik jarayonlar hisoblanadi. Ushbu maqolada ushbu idrok turlarining nerv-fiziologik asoslari, ularning shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va psixologik xususiyatlari tahlil qilinadi. Vaqtni idrok qilishda sezgi organlari, markaziy asab tizimi va psixik jarayonlar o‘zaro uyg‘unlashgan holda ishlaydi; harakatni idrok qilish esa vizual va kinestetik signallarni qayta ishlash orqali amalga oshadi; fazoni idrok qilish shaxsning predmetlar o‘rtasidagi masofa, hajm, shakl va joylashuvni tushunishiga yordam beradi. Maqolada ushbu jarayonlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik, ularni buzilishiga sabab bo‘ladigan omillar hamda idrokning rivojlanishida yoshga oid o‘zgarishlar yoritiladi.

Ushbu maqolada psixologiyada vaqt, harakat va fazoni idrok qilish jarayonlarining mohiyati, ularning kognitiv tizimdagi o‘rni hamda inson rivojlanishidagi ahamiyati tahlil qilindi. Idrok jarayonining fiziologik asoslari, sensor signallarni qayta ishlash mexanizmlari va fazoviy yo‘nalishning shakllanishi misollar orqali yoritildi. Shuningdek, vaqtni subyektiv idrok etish, harakatni baholash hamda fazoda mo‘ljal olishning psixologik mexanizmlari izohlandi.

Ushbu maqolada psixologiyada vaqt, harakat va fazoni idrok qilish jarayonlarining mohiyati, ularning kognitiv tizimdagi o‘rni hamda inson rivojlanishidagi ahamiyati tahlil qilindi. Idrok jarayonining fiziologik asoslari, sensor signallarni qayta ishlash mexanizmlari va fazoviy yo‘nalishning shakllanishi misollar orqali yoritildi. Shuningdek, vaqtni subyektiv idrok etish, harakatni baholash hamda fazoda mo‘ljal olishning psixologik mexanizmlari izohlandi.

Inson idrokining asosiy jihati bo‘lgan vaqtni idrok etish tarixan zeitgebers¹ deb
nomlanuvchi atrof-muhit belgilari bilan o'zaro ta'sirimiz natijasida shakllanadi. Bu signallar bizning biologik
soatlarimizni tabiiy dunyo bilan sinxronlashtirishga xizmat qiladi. Bu signallar samoviy jismlarning ulkan
harakatlaridan tortib soatning ritmik chalinishigacha bo‘lgan oraliqda bo‘lib, ularning har biri bizning
atrofimizdagi voqealarni tushunish va kutishimizga yordam beradi. Bu hodisalarni idrokni birliklari sifatida
ko‘rish mumkin, ularning o‘zgaruvchanligi, zichligi, sinxronligni olndindan xis qila bilish imkoniyati mavjud.
Bizning vaqt haqidagi tushunchamiz psixologik va hissiy kontekstlar bilan chuqur bog‘langan. Soatlar
kabi ma'lum zeitgeberlar bilan bog'lanish ularning vaqt hisoblagichlari sifatidagi funktsional rolidan
tashqariga, ko‘pincha bizning hissiy holatimizga ta'sir qilishi mumkin bo‘lgan oqibatlarga olib keladi, masalan
vaqtga ko‘p etibor berilishi ortidan vaqqt juda sekin o’tayotgandek tuyiladi va bu stressni keltirib chiqaradi.

Idrok predmet va hodisalar mohiyatining, sifatining va obrazining ongimizda butunligicha, to‘laligicha paydo bo'lishidir. Bola o‘yinchoqlar, har xil predmetlar bilan faoliyat ko‘rsatarkan, bu predmetlarning mohiyatini, tarkibiy qismlarini, tomonlarini o‘rganadi. Ushbu maqolada korshda nuqsoni bor va umuman ko’rmaydigan bolalara aql-idrok tushunchalari hamda ularni rivojlantirish usullari to’g’risida bayon qilingan

Ushbu maqolada ijtimoiy tarmoqlardagi axborotlarni idrok etishning o’ziga xos individual-psixologik omillari tahlil etilgan. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarning shaxs subyektiv olamiga ta’siri hamda tushunish va idrok etishning o’zaro qiyosiy jihatlari yoritilgan.

Ushbu tezisda insonning vaqtni idrok qilishi ruhiy holatlar, shaxsiy tajriba va munosabatlar bilan bog‘liq murakkab psixik jarayon sifatida tahlil qilinadi. Vaqt doimo oqimda bo‘lishiga qaramay, uning subyektiv kechishi shaxsning his-tuyg‘ulari, diqqat va motivatsiyasiga qarab turlicha namoyon bo‘ladi. Vaqtni idrok qilish shaxsning ichki dunyosi va tashqi muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir natijasida yuzaga keladi. Shu bois, vaqt faqat soat ko‘rsatkichlari bilan emas, balki insonning ichki tajribasi va madaniy konteksti bilan ham belgilanadi.

Ushbu maqolada o‘qish savodxonligini rivojlantirishda multimodal matnlarning – rasm, matn va audio vositalarining integratsiyalashgan holda qo‘llanishi hamda ularning ta’lim jarayonidagi ahamiyati yoritiladi. Multimodal materiallar o‘quvchilarning matnni tushunish, eshitish va ko‘rish orqali idrok etish, tanqidiy fikrlash, asosiy g‘oyani ajratib olish va mustaqil o‘qish malakalarini shakllantirishdagi o‘rni tahlil qilinadi. Maqolada multimodal matnlarning o‘qish motivatsiyasini oshirishi, xotirani faollashtirishi va o‘quvchilarning mazmunni chuqurroq o‘zlashtirishi kabi ijobiy jihatlariga urg‘u beriladi. Shuningdek, multimodal materiallardan dars jarayonida samarali foydalanish bo‘yicha metodik tavsiyalar, amaliy misollar va ta’lim texnologiyalarining imkoniyatlari keltiriladi. Tadqiqot natijalari multimodal yondashuvning zamonaviy ta’limda o‘qish savodxonligini oshirishda muhim omil ekanligini ko‘rsatadi.

Ushbu maqolada idrok jarayonining tarkibiy qismi bo‘lgan kuzatuvchanlikning psixologik mohiyati, uning idrokiy faoliyatdagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Ushbu maqolada idrok jarayonining asosiy tarkibiy qismi bo‘lgan kuzatuvchanlikning psixologik mohiyati, uning insonning bilish faoliyatidagi o‘rni va ahamiyati chuqur tahlil etilgan.

Ushbu maqolada kichik yoshli bolalarda olamni idrok etish jarayonlarini to’g’ri tashkil etish, bu borada olib boriladigan ishlar haqida batafsil so’z boradi. Shu bilan birga kichik yoshli bolalarda olamni idrok etishda saxna asarlaridan foydalanishning qay darajada ahamiyatli ekanligi, bolalarda borliqni anglash jarayonlarida saxna asarlaring hamiyati qay darajada muhim ekanligi haqida so’z boradi.

Ushbu maqolada idrok jarayonida kuzatuvchanlikning tutgan o‘rni, uning psixologik mexanizmlari va inson faoliyatidagi ahamiyati yoritiladi. Kuzatuvchanlikning tashqi va ichki turlari, shuningdek idrokning fiziologik va psixologik asoslari haqida ilmiy-tahliliy ma’lumotlar keltiriladi. Maqolada idrokning inson ongidagi ijodiy jarayon sifatidagi roli, appersepsiya, diqqat, tafakkur va hissiy holatlarning idrok sifatiga ta’siri o‘rganiladi

Dastlabki oʼrinda konseptning lisoniy moddiylashuvi ong va til tizimi oʼrtasidagi hamkorlikning mahsuli ekanligini unutmaslik kerak. Oldin aytilganidek, konsept shakllanishining boshlangʼich nuqtasi voqelik boʼlagi (predmet) haqidagi tasavvur – obrazning yuzaga kelishidir. Bu obraz oddiy sxema yoki shakl boʼlib qolmasdan, balki mazmunli hodisadir. Boshqacha aytganda, subyekt obrazning oddiy shaklini koʼrmaydi yoki uning mazmunini idrok qilmaydi, u mazmunli obrazni idrok etadi. Xuddi shu mazmunli obraz lisoniy belgiga aylanadi va bu belgi maʼnosining oʼzagini tashkil qiladi. Lekin voqelik – ong – lisoniy belgi oʼrtasidagi bunday uzviylikni oddiy takrorlash koʼrinishida talqin etmaslik kerak. Chunki ong voqelikni lisoniy belgi vositasida oddiygina aks ettirmaydi, balki subyekt uchun muhim boʼlgan belgi-xususiyatlarni ajratadi hamda ular asosida idrok etilayotgan obyekt (predmet, hodisa) ning namunaviy modelini yaratadi.

Ushbu ishda idrok jarayonida kuzatuvchanlikning mazmuni, uning psixologik xususiyatlari va shaxs rivojlanishidagi ahamiyati yoritilgan. Kuzatuvchanlik insonning atrof-muhitdagi hodisalarni sezish, anglash, farqlash va tahlil qilish qobiliyatini kuchaytiradi. Mazkur sifat ta’lim jarayonida o‘quvchilar tafakkurini rivojlantiradi, ularning mustaqil fikrlashi va diqqatini jamlay olishiga yordam beradi. Shuningdek, kundalik hayotda va kasbiy sohada kuzatuvchanlik ehtiyotkorlik, aniqlik, tezkor tahlil va to‘g‘ri qaror qabul qilishga zamin yaratadi. Kuzatuvchanlikni rivojlantirish uchun amaliy mashqlar, kuzatish topshiriqlari, tahliliy faoliyatlar va turli psixologik treninglar samarali hisoblanadi.

Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kognitiv faolligini rivojlantirish jarayonida multimodal ta’limning didaktik va psixologik ahamiyati ilmiy tahlil etiladi. Tadqiqot multimodal yondashuvning idrok, diqqat, xotira, assotsiativ fikrlash kabi bilish jarayonlariga ta’sirini aniqlashga qaratilgan bo‘lib, chet tilini o‘qitishda vizual, audial, kinestetik va raqamli modalitetlarning o‘zaro integratsiyalashuvi orqali o‘quvchi faolligini oshirish mexanizmlarini ochib beradi. Natijalar multimodal ta’lim boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining motivatsiyasi, tilni idrok etish tezligi, nutqiy faoliyat va mantiqiy fikrlashini sezilarli darajada faollashtirishini ko‘rsatadi. O‘rganilgan ma’lumotlar zamonaviy lingvodidaktik yondashuvlar, kognitiv psixologiya tamoyillari hamda chet tili o‘qitishning amaliy metodlari bilan uzviy bog‘liqdir.

maqolada bo’lajak tasviriy san’at o’qituvchilarining badiiy asarlarni idrok etish kompetentligini rivojlantirish, ularning san’atga bo’lgan qarashlarini shakllantirish, pedagogik malakalarini oshirish va o’quvchilarga to’g’ri san’at ta’limini berishning asosiy omillari ko’rsatilgan.

Mazkur maqolada jinoyatdan qo’rquv hisi qanday paydo bo’layotgani, qo'rquvning ijobiy va salbiy tomonlari, xavotir va qo’rquvning farqlari haqida ma’lumot berilgan. Jinoyat qo‘rquviga ta’sir etuvchi omillar qatoriga xavf-xatarni idrok etish psixologiyasi ham kiritilishi to’g’risida fikrlar yoritilgan. Berenbaumning boshlash-tugatishning ikki fazali modeli maqolada e'tiborni nafaqat idrok etilgan tahdid va hissiyot o'rtasidagi bog'lanishga, balki vaqt o'tishi bilan rivojlanadigan dinamik jarayon sifatida tashvishlanishga ham qaratilgan.

Ushbu ishda idrok jarayonining nerv-fziologik asoslari, bosh miya poʻstlog‘i va po‘stloq ost tuzilmalarining o‘zaro insoniy, analizatorlar faoliyat hamda idrokning neyron mexanizmlari yoritiladi. Idrokning paydo bo‘lishida afferent impulslar oqimi, neyron tarmoqlar, funksional tizimlar va dominant o‘choqlarning roli ilmiy manbalarga tayangan holda tahlil qilinadi. 

Insonning idrok etish quvvati his-tuyg‘udan boshlanib, aql bilan tugallanadi. Aql narsalar tarkibidan to‘plangan natijalar vositasida bilish ufqlarini benihoyat darajada kengaytiradi. Ammo payg‘ambarlar va maxsus malakaga ega bo‘lgan avliyolar nabiylikning muqaddas ruhi, deb atalgan fazilatga ega bo‘lib, uning vositasida “g‘aybdagi lavhlar, oxiratdagi hukmlar, osmonlar va zamindagi malakutlarning bir qismidan, hatto qisman rabboniy maʼrifatdan ham” ogoh bo‘ladilar. Kimki, bunday malakaga ega kishilar borligiga shubha bildirsa, uni sheʼr yoki musiqani eshitishdan bebahra odamga o‘xshatish mumkin bo‘ladi. Negaki, bunday kishilar sanʼatning ushbu qoliplarini idrok etishga qodir bo‘lmagan bo‘ladilar. Bundaylar loaqal shunday imkoniyat borligiga ishonishlari lozim.

Ushbu ishda idrok jarayonining nerv-fziologik asoslari, bosh miya poʻstlog‘i va po‘stloq ost tuzilmalarining o‘zaro insoniy, analizatorlar faoliyat hamda idrokning neyron mexanizmlari yoritiladi. Idrokning paydo bo‘lishida afferent impulslar oqimi, neyron tarmoqlar, funksional tizimlar va dominant o‘choqlarning roli ilmiy manbalarga tayangan holda tahlil qilinadi. 

Ushbu  maqolada inson psixikasining asosiy bilish jarayonlari bo‘lgan sezgi, idrok, diqqat, xotira, nutq va tafakkurning psixologik mohiyati, tuzilishi hamda ularning o‘zaro bog‘liqligi ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Bilish jarayonlarining inson tomonidan atrof-muhitni anglash, bilim egallash va ongli faoliyat yuritishdagi ahamiyati yoritiladi. Maqolada bilish jarayonlarining hissiy va mantiqiy bosqichlari izchil ochib berilib, ularning shaxs intellektual rivojlanishidagi o‘rni asoslab beriladi. Tadqiqot natijalari bilish jarayonlarini chuqur o‘rganish ta’lim jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qilishini ko‘rsatadi.

Mazkur maqolada bilish faoliyatini diagnostika qilish metodikalari tahlil etiladi. Bilish faoliyati insonning tashqi dunyoni idrok etish, tushunish va baholash jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu faoliyat kognitiv jarayonlar, jumladan, idrok, tafakkur, xotira, e’tibor va boshqa psixologik jarayonlar orqali amalga oshiriladi. Maqolada bilish faoliyatining turli jihatlari, uning o‘lchovlari va diagnostika metodikalarining ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, bilish faoliyatini o‘rganish va diagnostika qilishning amaliy usullari, shu jumladan, psixologik testlar, kuzatish va suhbatlar orqali qanday amalga oshirilishi, uning ijtimoiy va pedagogik jarayonlardagi ahamiyati tahlil qilinadi.

Mazkur maqolada maxsus matnlarni idrok etishda kognitiv va lingvistik mexanizmlarning o‘zaro ta’siri hamda ularning kasbiy muloqotdagi o‘rni tahlil etiladi. Psixolingvistika va kognitiv fan nuqtai nazaridan maxsus matnlarni tushunish jarayoni ochib beriladi. Shu bilan birga, bunday matnlarning kasbiy muomala vositasi sifatidagi ahamiyati va ularning samarali muloqotni ta’minlashdagi roli yoritilgan.

Ushbu maqolada idrokning psixologik mohiyati, uning shakllanish jarayoni va inson bilish faoliyatidagi o‘rni yoritilgan. Idrokning asosiy xususiyatlari - yaxlitlik, mazmunlilik, barqarorlik, selektivlik, strukturalik, konstantlilik va harakatlilik kabi jihatlar ilmiy asosda tushuntirilgan. Shuningdek, idrokning turlari va unga ta’sir qiluvchi omillar ko‘rib chiqilgan. Maqola inson psixikasining muhim jihatlarini anglash, ta’lim va tarbiya jarayonlarida idrokning ahamiyatini aniqlashga xizmat qiladi.

Ushbu maqolada idrok jarayonining genderga xos xususiyatlari psixologik jihatdan tahlil etiladi. Ayol va erkak kishilarning idrok qilish uslublari, kognitiv strategiyalari va hissiy reaktsiyalaridagi farqlar ilmiy manbalar asosida yoritiladi. Shuningdek, gender tafovutlarining neyropsixologik asoslari va sotsiokultural ta’sirlari ham ko‘rib chiqiladi.