Kompetensiyaga yo‘naltirilgan ona tili ta’limida til tizimi haqidagi bilim (lingvistik kompetensiya) bilan real muloqotda fikrni samarali ifodalash malakasi (nutqiy kompetensiya) o‘rtasidagi muvozanat dars sifatini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Amaliyotda ko‘pincha grammatik-orfografik aniqlikni oshirishga qaratilgan mashqlar ustun kelib, natijada o‘quvchida “biladi, lekin qo‘llay olmaydi” muammosi yuzaga chiqadi; aksincha, faqat erkin muloqotni ko‘zlagan darslarda tilda me’yoriylik va uslubiy to‘g‘rilikning barqarorlashuvi sekinlashadi. Mazkur maqolada lingvistik va nutqiy kompetensiyalar nisbatini dars jarayonida muvozanatlash mezonlari (dars maqsadi va natijasi mosligi, vaqt-taqsimot, topshiriq dizayni, xatolar profili, baholash og‘irligi, transfer ko‘rsatkichi) hamda o‘qitish amaliyotida qo‘llash mumkin bo‘lgan yechimlar (integrativ topshiriqlar, “qoidadan vaziyatga” o‘tish mexanizmi, formatif baholash va kechiktirilgan tahrir, nutqiy janrlar bo‘yicha mini-modellar) metodik tahlil asosida yoritiladi. Nazariy tayanch sifatida kommunikativ kompetensiya konsepsiyasi hamda harakatga yo‘naltirilgan yondashuv talablari hisobga olinadi. Hulosada ona tili darsini “lingvistik yadro” va “nutqiy vazifa”ning bir butun tizimi sifatida loyihalash bo‘yicha amaliy tavsiyalar umumlashtiriladi.

This article discusses the key components of professional-pedagogical competence, focusing on its significance for teachers in the context of modern education. It outlines various types of competence required for effective teaching, including special competence, methodological competence, socio-psychological competence, differential-psychological competence, and autopsychological competence. These competences are described as essential for teachers to engage students effectively and improve educational outcomes. The article stresses the importance of continuous professional development and the evolving demands on teachers in response to societal changes.

Mazkur maqolada shaxsiy kompetensiya modeli konsepsiyasining mohiyati, uning tuzilmalari va o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Shaxsiy kompetensiya zamonaviy jamiyatda har bir individning muvaffaqiyatli ijtimoiylashuvi va kasbiy o‘sishini ta'minlovchi muhim sifat sifatida ko‘rib chiqiladi. Ushbu modelni shakllantirish jarayonida psixologik, pedagogik, ijtimoiy va professional komponentlarning o‘zaro bog‘liqligi va bir-birini to‘ldirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Maqola shaxsiy kompetensiyaning asosiy ko‘rsatkichlari – o‘z-o‘zini anglash, o‘z-o‘zini boshqarish, kommunikativlik va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan. Shuningdek, modelni qo‘llashning ta'lim jarayonlari va professional faoliyatda qo‘llanilishi tahlil etilgan.

Mazkur maqolada iqtisodiy kompetensiya tushunchasining pedagogik mohiyati hamda uning tarkibiy tuzilmasi ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda iqtisodiy kompetensiya shaxsning iqtisodiy bilimlari, amaliy ko’nikma va malakalari, iqtisodiy tafakkuri, qadriyatlari hamda ijtimoiy mas’uliyatli xulq-atvorini o’z ichiga oluvchi integrativ pedagogik kategoriya sifatida talqin etiladi. Iqtisodiy kompetensiyaning ta’lim jarayonidagi o’rni, uni shakllantirish zarurati va zamonaviy ta’lim paradigmalari bilan o’zaro bog’liqligi ochib beriladi. Shuningdek, iqtisodiy kompetensiyaning tarkibiy komponentlari — kognitiv (bilimiy), operatsion-amaliy, motivatsion-qadriyatli va refleksiv-baholovchi qismlarining mazmuni pedagogik nuqtayi nazardan asoslab beriladi. Maqola natijalari iqtisodiy ta’lim mazmunini takomillashtirish, kompetensiyaviy yondashuv asosida o’quv dasturlarini ishlab chiqish hamda bo’lajak mutaxassislarning raqobatbardoshligini oshirishda metodologik asos bo’lib xizmat qiladi.

Maqolada  kasbiy kompetensiya tushunchasi, bo‘lajak ta’lim menejerlarining kasbiy kompetensiyasini shakllantirish yo‘llari yoritib berilgan.

Mazkur maqolada kasbiy kompetensiya tushunchasining mazmun-mohiyati, uning xalqaro va milliy talqinlari o‘rganiladi.

Maqolada tizimli fikrlash ko‘nikmasining kompetensiya sifatidagi ahamiyati tahlil etilgan. O‘zbekistonda ta’lim jarayonida kompetensiyaviy yondashuvni rivojlantirish, o‘qituvchilarning tayanch kompetensiyalarini shakllantirish va baholash masalalari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, tizimli fikrlash kompetensiyasining asosiy xususiyatlari, uning ta’lim jarayonidagi o‘rni va zamonaviy metodologik yondashuvlar bilan bog‘liqligi yoritilgan. Maqolada kompetensiyalarni shakllantirish va rivojlantirish bo‘yicha tadqiqotlar tahlil qilingan.

 Ushbu maqolada kompetensiya atamasi haqida qisqacha tushuncha berilgan. Pedagogika sohasida MAS'ULIYAT va KOMPETENSIYA masalalari haqida tushunchalar berilgan. Kompetensiya kompetensiyaviy yondashuv haqida izlanishlar olib borilganligi haqida ma'lumot yoritilgan.

Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining lingvistik kompetensiyasini shakllantirishda didaktik o‘yinlarning o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Lingvistik kompetensiyaning fonetik, leksik va grammatik tarkibiy qismlari hamda ularni rivojlantirish usullari bayon etiladi. Shuningdek, maqolada konstruktiv, kommunikativ, individual va kooperativ yondashuvlar asosida tashkil etilgan o‘yinlar orqali o‘quvchilarning nutqiy faolligini oshirishga doir samarali usullar haqida so‘z boradi.

Nutq  rivojlanishi  va  mantiqiy  fikrlash  o'rtasida  chambarchas  bog'liqlik mavjud;mantiqiy  fikrlash  nutqni  aniq  va  izchil  ifodalashga  yordam  bersa,  nutq  esa  mantiqiy fikrlashni  shakllantiradi.Bu  o'zaro  ta'sir  "lingvistik  kompetensiya"  deb  ataladi,  bu  shaxsning tilni tushunish va undan samarali foydalanish qobiliyatini anglatadi. Nutqiy  tajriba  ona  tilini  amaliy  bilish,  oilada,  koʻcha-koʻyda,  jamoat  joylarida boshqalardan  eshitish  orqali  maydonga  keladi.  Imo-ishora,  mimika  singari  paralingvistik vositalar ham nutqiy tajriba asosida oʻzlashtiriladi. Nutqiy kompetensiya nutqiy tajriba va til haqidagi  bilim  munosabati  bir  butunligi  asosida  shakllanadi.  Shunday  ekan,  oʻqituvchi oʻquvchilarning nutqiy kompetensiyasini shakllantirish jarayonida bu ikki tomonning oʻzaro munosabatini   hisobga   olishi   katta   ahamiyatga   ega.

Maqolaning asosiy mavzusi - tilni o'rgatish va o'rganish bo'yicha pragmatik kompetensiya, shuningdek, ikkinchi chet tilida samarali muloqot qilishda uning mohiyati haqida. Maqolada kompetensiya atamasining turlari bilan bir qatorda ta'rifini ham topish mumkin. Maqolani ko’zdan kechirish jarayonidan ko'rinib turibdiki, muloqotda malakaning bir turi ustuvor rol o’ynamaydi, balki har bir tur xabarni samarali yetkazishda o'z o'rniga ega.

Ushbu maqolada ingliz tili o‘qitish jarayonida “lingvistik kompetensiya” atamasining mazmun-mohiyati, uning tarkibiy qismlari va o‘quvchilarda shakllanish jarayoni tahlil qilingan. Til o‘qitishda lingvistik kompetensiyaning ahamiyati, uni boshqa kompetensiyalar bilan uzviy bog‘liqligi va nazariy asoslari yoritiladi. Shuningdek, xorijiy va mahalliy tadqiqotchilar asarlariga tayangan holda lingvistik kompetensiya atamasining pedagogik va metodik talqini ilmiy asosda ko‘rib chiqiladi.

Maqolada maktabgacha ta'lim yo'nalishi talabalariga ingliz tilini o'rgatishda til kompetensiyasini rivojlantirishning nazariy-metodologik asoslari va amaliy ahamiyati tadqiq etilgan. Tadqiqot maqsadi kompetensiyaga asoslangan yondashuvning maktabgacha ta'lim sohasidagi bo'lajak mutaxassislar tayyorlashdagi rolini aniqlashdan iborat. Til kompetensiyasining to'rt asosiy komponenti - lingvistik, soziolingvistik, diskurs va strategik kompetensiyalar ko'rib chiqilgan. Vazifaga asoslangan o'qitish metodikasi va interfaol yondashuvlarning samaradorligi asoslantirilgan. Natijalar maktabgacha yoshdagi bolalar bilan pedagogik kommunikatsiyada maxsus strategiyalar zarurligini ko'rsatdi.

Mazkur maqolada nodavlat ta’lim maktablari o‘quvchilarining chet tilni egallash jarayonida lingvistik kompetensiyasining tarkibiy qismlari, ularni rivojlantirishning metodik asoslari hamda samarali yondashuvlar tahlil etilgan. Lingvistik kompetensiya o‘quvchining tilni to‘g‘ri, mantiqan asoslangan va kontekstga mos tarzda qo‘llay olish qobiliyati hisoblanadi. Shuningdek, zamonaviy o‘qitish texnologiyalari va interaktiv metodlar vositasida lingvistik kompetensiyani shakllantirish yo‘llari ham yoritib berilgan.

Maqolada talabalarning ma᾿naviy-axloqiy kompetensiyasini shakllantirish masalalarining nazariy-metodologik asoslari tahlil qilingan. Ma᾿naviy-axloqiy kompetensiya tushunchasining mazmun-mohiyati ochib berilgan hamda uning tarkibiy qismlari belgilangan. Oliy ta᾿lim tizimida ma᾿naviy-axloqiy kompetensiyani rivojlantirishning zamonaviy yondashuvlari, pedagogik texnologiyalar va ularning amaliy qo‘llanilishi ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, talabalarning ma᾿naviy-axloqiy kompetensiyasini shakllantirish jarayonida interfaol metodlar, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va integrativ yondashuvlardan foydalanish samaradorligi aniqlangan. Kalit so‘zlar: ma᾿naviy-axloqiy kompetensiya, barkamol shaxs, milliy qadriyatlar, zamonaviy yondashuvlar, oliy ta᾿lim, pedagogik texnologiyalar, kompetensiyaviy yondashuv.

Ushbu maqolada noverbal kommunikatsiyaning madaniyatlararo kompetensiya shakllanishidagi o‘rni lingvistik, psixolingvistik va lingvodidaktik asosda tahlil etilgan. Tadqiqot jarayonida Mehrabian, Birdvistell, Ekman, Knapp va Holl, MakKafferti va Stam kabi olimlarning konsepsiyalari asosida noverbal belgilar – imo-ishora, yuz ifodasi, fazoviy masofa va paralingvistik belgilarning o‘quvchilarning moslashuvchan muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi roli yoritildi. O‘zbekiston ta’lim muhiti misolida interaktiv metodlar va multimodal mashg‘ulotlar orqali noverbal belgilarni ongli o‘rgatishning samaradorligi asoslab berildi. Maqolada madaniyatlararo tushunmovchiliklarni kamaytirishda noverbal kommunikatsiyani metodik jihatdan rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi

Ushbu ilmiy maqola bo‘lajak tarix o‘qituvchilarining pedagogik faoliyatida kognitiv kompetensiyaning o‘rni va ahamiyatini atroflicha tahlil qiladi. Kognitiv kompetensiya tushunchasi, uning nazariy asoslari, rivojlantirish usullari va pedagogik shart-sharoitlari keng ko‘lamda o‘rganiladi. Tadqiqotda kognitiv kompetensiyani rivojlantirish orqali bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligini oshirish, o‘quvchilarda tarixiy tafakkur va tanqidiy fikrlashni shakllantirish hamda zamonaviy ta’lim talablariga moslashish masalalari muhokama qilinadi. Maqola eksperimental va nazariy tadqiqotlarga asoslanib, muammoli ta’lim, interaktiv metodlar va raqamli texnologiyalarni qo‘llash orqali kognitiv kompetensiyani rivojlantirishning samarali usullarini ko‘rsatadi. O‘zbekiston ta’lim tizimida milliy tarix va qadriyatlar asosida kognitiv kompetensiyani rivojlantirishning o‘ziga xos xususiyatlari alohida e’tibor markazida bo‘lib, bu jarayon yosh avlodda tarixiy ong va milliy o‘zlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Maqola bo‘lajak tarix o‘qituvchilarining pedagogik faoliyatini optimallashtirish, ta’lim sifatini oshirish va innovatsion yondashuvlarni joriy etishga qaratilgan ilmiy va amaliy tavsiyalarni taqdim etadi. Tadqiqot natijalari nafaqat tarix o‘qituvchilarini tayyorlashda, balki umumiy pedagogik amaliyotda ham qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan universal yondashuvlarni ochib beradi.

Mazkur ishda kreativ fikrlashning mohiyati, uning zamonaviy jamiyat va kasbiy faoliyatdagi o‘rni, shuningdek kasbiy kompetensiyaning shakllanishi va rivojlanish bosqichlari keng yoritilgan. Kreativ fikrlash insonning yangicha yondashuv asosida muammolarni hal etish, innovatsion g‘oyalarni ilgari surish hamda raqobatbardosh mutaxassis sifatida shakllanishida muhim omil hisoblanadi. Ishda kreativ fikrlashni rivojlantirishning samarali usullari, ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan metodlar hamda ularning natijadorligi haqida batafsil ma’lumot berilgan. Shu bilan birga, kasbiy kompetensiya tushunchasi, uning tarkibiy qismlari bilim, ko‘nikma, malaka, shaxsiy sifatlar va zamonaviy mehnat bozori talablariga mos holda rivojlantirish yo‘llari tahlil qilingan. Kompetensiyaviy yondashuvning ta’lim tizimidagi ahamiyati, shuningdek, talabalar va mutaxassislarning o‘z ustida ishlashi orqali kasbiy salohiyatini oshirish masalalari ham yoritilgan. Mazkur ish natijalari kreativ fikrlashni rivojlantirish va kasbiy kompetensiyani shakllantirishda amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, ta’lim muassasalari, o‘qituvchilar va talabalar uchun foydali tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Mazkur ilmiy ishda kreativ fikrlashning nazariy asoslari, uning shakllanish mexanizmlari hamda inson faoliyatidagi ahamiyati chuqur tahlil qilingan.

Tezisda bo‘lajak harbiy xizmatchilarda deontologik kompetensiya — kasbiy burch, javobgarlik, xizmat intizomi, axloqiy qaror qabul qilish, hurmat va maxfiylikka sodiqlik kabi sifatlarning integrallashgan tizimi sifatida talqin etiladi. Deontologik kompetensiyaning psixologik asoslari sifatida axloqiy rivojlanish bosqichlari, ijtimoiy-kognitiv o‘rganish, identifikatsiya va o‘zini o‘zi regulyatsiya qilish mexanizmlari yoritiladi; pedagogik asoslarda esa kompetensiyaga yo‘naltirilgan o‘quv dizayni, tajribaga asoslangan o‘qitish, refleksiv tahlil, keys-stsenariylar va simulyatsiyalar hamda formatif baholashning roli ochib beriladi. Raqamli kommunikatsiya sharoitida deontologik kompetensiya axborot etikasi, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, OPSEC tamoyillari va ijtimoiy tarmoqlarda kasbiy xulq normalariga rioya qilish orqali hayotga tatbiq etilishi asoslanadi. Muallif deontologik kompetensiyaning to‘rt komponentli konseptual modelini (kognitiv, aksiologik-affektiv, konativ-xulqiy, refleksiv-regulyativ) taklif etib, uni o‘quv modullari, treninglar va baholash mezonlari bilan bog‘laydi. Natijalarga ko‘ra, rol modellashtirish, maqsadli refleksiya va aniq normativ me’yorlarning birlashtirilgan qo‘llanilishi barqaror deontologik odatlarni shakllantiradi hamda xizmat muhitida axloqiy xavfsizlik va ishonchni kuchaytiradi.

The scientific and methodological basis for improving the content of native language education through independent learning has been substantiated, highlighting the content and essence of independent learning and the methodological-didactic characteristics of enhancing students' speech and linguistic competencies through independent study and educational tasks. This aims to improve linguo-pedagogical competencies. It is considered appropriate to cultivate students' interest in the subject and to provide them with opportunities to develop multiple speech skills within a single educational task. This approach encourages students to consciously engage in tasks related to speech and linguistic competencies, adhere to a didactic sequence in completing tasks, and communicate effectively with artificial intelligence to find tasks from modern information sources.

Ushbu maqolada zamonaviy tarjimonlik sohasida muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo‘lgan asosiy kompetensiyalar tahlil qilinadi. Tadqiqotda lingvistik, madaniy, texnologik va shaxsiy kompetensiyalarning tarjima sifatiga ta’siri o‘rganiladi. Shuningdek, O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida tarjimonlarni tayyorlash jarayonida ushbu kompetensiyalarni shakllantirishning ahamiyati yoritiladi.

Nutq rivojlanishi va mantiqiy fikrlash o'rtasida chambarchas bog'liqlik mavjud; mantiqiy fikrlash nutqni aniq va izchil ifodalashga yordam bersa, nutq esa mantiqiy fikrlashni shakllantiradi. Bu o'zaro ta'sir "lingvistik kompetensiya" deb ataladi, bu shaxsning tilni tushunish va undan samarali foydalanish qobiliyatini anglatadi.

Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’lim jarayonida raqamli kompetensiyani shakllantirishning mazmuni, ahamiyati va zamonaviy yondashuvlari ilmiy asosda tahlil qilingan. Raqamli transformatsiya jarayonlari ta’lim tizimini tubdan o‘zgartirayotgan hozirgi davrda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida raqamli kompetensiyani rivojlantirish ularning kelajakda raqamli jamiyatga moslashuvi, mustaqil fikrlashi va ijodiy faoliyatini shakllantirishning muhim omili sifatida qaraladi. Maqolada raqamli kompetensiya tushunchasi keng talqinda ko‘rib chiqilib, u faqat texnik vositalarni qo‘llash emas, balki axborot bilan ishlash, media savodxonlik, raqamli xavfsizlik, onlayn muloqot madaniyati va kreativ raqamli ijodiy faoliyat kabi tarkibiy qismlar orqali ochib beriladi.

Maqolada boshlangʻich sinf oʻqish darslarida oʻquvchilarning pragmatik kompetesiyasini shakllantirishda she’riy matnlarni tahlil qilishning ahamiyati yoritilgan. Boshlangʻich sinflarda badiiy asarni tahlil qilish turlari, tamoyillari, boshqichlari tahlil namunasi bayon qilingan. badiiy matnlarni tahlil qilish usullari koʻrsatilgan, pragmatik kompetensiyani shakllantirishga oid topshiriqlardan misollar keltirilgan.

Mаzkur mаqоlаdа kompetensiya, yuridik xizmat xodimlarining kasbiy kompetensiyasi, gnoselogik, normativ, funksional va shaxsiy kompetensiya tushunchalari o‘rgаnilgаn, shuningdеk, bu bоrаdа xоrijiy оlimlаrning nаzаriyаlаri tаdqiq еtilgаn. Yuristlar malakasini oshirish markazi hamda Yuridik xodimlarni xalqaro standartlar bo‘yicha professional o‘qitish markazlarining faoliyati yoritib berilgan.