Ushbu maqolada sut mahsulotlarini qayta ishlash jarayonida hosil bo‘ladigan ikki­lamchi sut mahsulotlarining tarkibi, xususiyatlari va ulardan foydalanish yo‘nalishlari keng yoritilgan. Asosiy e’tibor sut zardobi va sut yog‘i qoldiqlari kabi mahsulotlarning kimyoviy tarkibi, ozuqaviy qiymati va texnologik xususiyatlariga qaratilgan. Maqolada mazkur mahsulotlarning oziq-ovqat sanoatida  ichimliklar, nonvoychilik, qandolat mahsulotlari, sport ovqatlari ishlab chiqarishdagi ahamiyati ilmiy asosda ko‘rsatib beriladi. Shuningdek, chorvachilik, farmatsevtika va kosmetika sohalarida ikkilamchi sut mahsulotlaridan foydalanishning iqtisodiy samaradorligi tahlil qilinadi. Tadqiqotda ushbu mahsulotlarning chiqindisiz texnologiyalarni yaratishdagi o‘rni, ekologik jihatdan foydali tomoni hamda sut sanoatining umumiy rentabelligini oshirishdagi roli asoslab berilgan.

Sog‘in sigirlarning sut mahsuldorligi va uning xususiyati bilan bog‘liq bo‘lgan asosiy ko‘rsatkichlar hayvonlarning irsiy omili bilan bog‘liqdir. Bu ko‘rsatkichlar har bir zot bilan alohida olib boriladigan naslchilik ishi natijasida shakllanadi. Mazkur maqolada Daniya va Germaniya seleksiyasiga mansub golshtin zotli sigirlarning sut mahsuldoriligini belgilaydigan asosiy ko‘rsatkichlar va laktatsiya faoliyati to‘g‘risida ma’lumotlar keltirilgan. Tadqiqot natijalari bo‘yicha Germaniya seleksiyasiga mansub sigirlarning mahsuldorlik ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lgan, shu jumladan: laktatsiya davomida sut sog‘imi 11,8%, sutdorlik koeffitsiyenti 6,7 %, 4% li sut miqdori 5,6%, umumiy sut yog‘i chiqimi 9,8 % va sut oqsili 10,6 %.

Mazkur maqolada sut va sut mahsulotlari asosida ishlab chiqariladigan probiotik oziq-ovqat mahsulotlarining biologik, texnologik va sog‘liq uchun foydali xususiyatlari yoritilgan. Probiotik bakteriyalar (Lactobacillus, Bifidobacterium va boshqalar)ning inson ichak mikroflorasini muvozanatlashdagi roli, immun tizimini mustahkamlashdagi ahamiyati va oziq-ovqat sanoatida ularni qo‘llash usullari tahlil qilingan. Shuningdek, probiotik sut mahsulotlari ishlab chiqarish texnologiyasining asosiy bosqichlari, ularning sifatini ta’minlovchi omillar hamda saqlanish muddatiga ta’sir etuvchi mikrobiologik jarayonlar haqida ma’lumot berilgan. Maqola zamonaviy biotexnologik yondashuvlar asosida probiotik sut mahsulotlari ishlab chiqarishni takomillashtirish yo‘llarini ko‘rsatadi.

Ushbu maqolada sigirlarni irsiy imkoniyatiga qarab avans ozuqa berib, sut mahsuldorligining qanchalik darajada oshib borishi va tajriba guruhlaridagi sigirlarni iste’mol qilgan oziqasini sut bilan qoplash xususiyatlari taqqoslab o‘rganildi va ma’lumotlar keltirildi.

Sut bezi saratoni global miqyosda ayollar orasida eng ko‘p uchraydigan onkologik kasalliklardan biri bo‘lib, uning rivojlanishi epidemiologik, biologik va genetik omillarning murakkab o‘zaro ta’siri bilan tavsiflanadi. Ushbu tezisda sut bezi saratonining global va mintaqaviy epidemiologiyasi, yoshga bog‘liq xususiyatlari, molekulyar subtiplari hamda irsiy moyillik bilan bog‘liq asosiy genetik omillar tahlil qilindi. Xususan, BRCA1 va BRCA2 genlaridagi patogen variantlarning kasallik patogenezidagi o‘rni, klinik ahamiyati va davolash strategiyalarini tanlashdagi roli yoritildi. Shuningdek, keyingi avlod sekvenslash (NGS) texnologiyalarining aniqlik tibbiyotidagi ahamiyati, sut bezi saratonini tashxislash, prognozlash va individual davolash yondashuvlarini shakllantirishdagi imkoniyatlari muhokama qilindi. Ushbu sharh natijalari populyatsion genomika va molekulyar diagnostikani klinik amaliyotga keng joriy etish sut bezi saratoni bilan bog‘liq kasallanish va o‘lim ko‘rsatkichlarini kamaytirishga xizmat qilishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Sutning asosiy ko'rsatkichlari - uning kimyoviy tarkibi, tozaligi, organoleptik, biokimyoviy, fizik-mexanik xususiyatlari, shuningdek, zaharli va neytrallashtiruvchi moddalar mavjudligi. Sut tarkibida yuzdan ortiq organik (yog'lar, oqsillar, uglevodlar, fermentlar, vitaminlar, gormonlar) va noorganik (suv, mineral tuzlar, pigmentlar, gazlar) moddalar mavjud. Sut murakkab polidispers tizimdir. Sut qandi - laktoza sutning dispers muhitida (suv - 85-89%) eritiladi, uning molekulalarining o'lchami 1-1,5 nm.

Sut bezi saratoni barcha iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda ayollarning xavfli o'smalari orasida etakchi o'rinni egallaydi. Sut bezi saratoni dunyoning aksariyat rivojlangan mamlakatlari uchun jiddiy tibbiy va ijtimoiy muammodir. Sut bezi saratoni diagnostikasi, bosqichlari va davolashning sifat xususiyatlarini tahlil qilish tegishli davolash standarti bilan saratonning qaytalanish xavfini kamaytirishga erishish mumkinligini muntazam tasdiqlaydi..

Ushbu maqolada sut sanoatida pishloq ishlab chiqarish texnologiyasi chiqindisiz texnologiyalar kontekstida ko'rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, zardob va tvorog qayta ishlash darajasini oshirish orqali ekologik va iqtisodiy samaradorlikni ta'minlaydi. Membranani filtrlash va biogaz ishlab chiqarish usullari sut ishlab chiqarishda chiqindilardan samarali foydalanish imkonini beradi. Chiqindisiz texnologiyalarni joriy etish sut mahsulotlari sifatini yaxshilaydi va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi. Kelajakda Qozog'iston sut sanoatida bunday texnologiyalardan keng foydalanish ekologik barqarorlik va iqtisodiy rivojlanishga yordam beradi.

Ushbu maqolada sut mahsulotlarining saqlash muddati va sifat ko‘rsatkichlariga ta’sir qiluvchi asosiy omillar, saqlash texnologiyalari hamda mikrobiologik xavfsizlik talablari ilmiy asosda o‘rganildi. Tadqiqot davomida pasterizatsiya qilingan sut va yogurtning fizik-kimyoviy, organoleptik va mikrobiologik ko‘rsatkichlari saqlash davrida kuzatildi. Natijalar sut mahsulotlarining sifatini ta’minlashda harorat, qadoqlash materiali va mikroflora nazorati muhimligini ko‘rsatdi.

Sut bezi saratoni butun dunyo bo'ylab ayollar orasida eng ko'p uchraydigan xavfli o'sma hisoblanadi. GLOBOCAN 2020 ma'lumotlariga ko'ra, har yili 2,3 milliondan ortiq yangi holat qayd etilmoqda. Quyi Orolbo'yi hududi o'ziga xos ekologik mintaqa bo'lib, Orol dengizining qurishi natijasida yuzaga kelgan ekologik falokat sababli aholining sog'lig'iga jiddiy ta'sir ko'rsatmoqda. Havoga ko'tarilgan pestitsid qoldiqlari va og'ir metallar, tuproqning sho'rlanishi, ichimlik suvi tanqisligi — bularning barchasi hudud aholisida, ayniqsa ayollarda surunkali va onkologik kasalliklar xavfini sezilarli darajada oshirgan. Epidemiologik tadqiqotlar Orolbo'yi hududida saraton kasallanish ko'rsatkichlari Markaziy Osiyoning boshqa mintaqalariga nisbatan yuqori ekanligini ko'rsatgan. Biroq, ushbu ekologik jihatdan noqulay hududda sut bezi metastatik raklarining patomorfologik xususiyatlari yetarli darajada o'rganilmagan bo'lib, bu hududga xos skrining va davolash strategiyalarini ishlab chiqishni qiyinlashtirmoqda.

Antioksidant faollik organizmdagi muhim jarayonlardan biri hisoblanadi. Bunda tanadagi erkin radikallar elektronlar bilan to‘yinishi hisobiga ular zararsizlantiriladi. Hozirgi kunda bir qancha sut achituvchi bakteriyalar antioksidant moddalar ishlab chiqarishi ma’lum. Ulardan L. plantarum, Pediococcus acidilactisi va boshqalar antioksidantlik ko‘rsatgichlari yuqori bo‘lganligi sababli alohida e’tiborga sazovor. Ushbu tadqiqotda quritilgan dengiz karami “Yapon laminariyasi” dan sut achituvchi bakteriyalar ajratib olindi, MALDI-TOF MS usulida identifikatsiyalandi va shtammlarning antioksidant faolligi DPPH (2,2-difenil, 1-pikrilgidrozil) moddasi yordamida o‘rganildi.

Usı maqalada sút ónimleriniń insan salamatlıǵına  paydalı hám ximiyalıq quramı ham olardıń paydalı tarepleri korib shıǵıladı.Sút bul quramında kalsiy kóp bolǵan  adam organizimi ushın  kerekli bolǵan barlıq vitaminlerdi   óz ishine  algan. Sútten  qatıq,qaymaq, tvorog ,sır,brınza tayarlanadı. Jańa sawílǵan suttiń dámi az muǵdarda mazalí bolíp, reńi aq- sarǵísh boladí. Sút ózine tán suyíq, bir jíníslí íssílíq islep berilgen ónim ekenligi onıń túrleri qollanıwı haqqında  kóplegen maǵlıwmatlat berilgen.

Joylashgan joyiga, tuzilishiga, bajariladigan ishlab chiqarish jarayonlariga qarab, sutni birlamchi ishlov berish jarayonlarini quyidagi tiplari mavjud: bevosita ferma qoshidagi, markazlashtirilgan (markaziy sutni qayta ishlash va saqlash joylari), sut zavodi, ferma-sut zavodi. Ferma qoshidagi sutni dastlab ishlash joylari (sutxona). Har bir fermada shu kabi joyni tashkil qilish zarur. Yuqori navli sut mahsulotlarini faqat yuqori sifatli xom sutdan ishlab chiqarish mumkin. Sutning sifati uni qayta ishlashga yaroqliligini aniqlovchi xususiyatlari majmuasi (kimyoviy tarkibi, fizik-kimyoviy va mikrobiologik ko‘rsatkichlari) bilan belgilanadi.

Ayollarda uchraydigan o’sma kasalliklarida sut bezi o’smalari yuqori o’rinni egallaydi. Davolash chora-tadbirlari mavjud bo’lsa-da, erta aniqlash yuqori samaradorlikka ega. Ultratovush va rentgen orqali ko’rish imkoniyatlari cheklangan, shu sababli radiologiya sohasi yanada mukammal texnologiyalarni talab qiladi.

Maqolada Daniya seleksiyasiga mansub turli liniyadagi golshtin zotli 1-avlod sigirlar laktasiyasining dastlabki 90 kunidagi sut mahsuldorligini o‘rganish bo‘yicha ilmiy-tadqiqot natijalari keltirilgan va tahlil qilingan.

Dunyodagi ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat deyarli barcha mamlakatlarda malign neoplazmalar bilan kasallanishning intensiv o'sishiga olib keldi. Olib borilgan ilmiy izlanishlarning maqsad va vazifalariga muvofiq, Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy tibbiyot markazi Buxoro filialining kimyoterapiya boʻlimida 2021 yildan 2023 yilgacha oʻsmaga qarshi palliativ davo olgan 172 nafar disseminatsiyalangan sut bezi saratoni bilan ogʻrigan bemorlar oʻrtasida soʻrov oʻtkazildi.

Sut bezi saratoni butun dunyo bo'ylab ayollar orasida eng ko'p uchraydigan xavfli o'sma hisoblanadi. GLOBOCAN 2020 ma'lumotlariga ko'ra, har yili 2,3 milliondan ortiq yangi holat qayd etilmoqda. Quyi Orolbo'yi hududi o'ziga xos ekologik mintaqa bo'lib, Orol dengizining qurishi natijasida yuzaga kelgan ekologik falokat sababli aholining sog'lig'iga jiddiy ta'sir ko'rsatmoqda. Havoga ko'tarilgan pestitsid qoldiqlari va og'ir metallar, tuproqning sho'rlanishi, ichimlik suvi tanqisligi — bularning barchasi hudud aholisida, ayniqsa ayollarda surunkali va onkologik kasalliklar xavfini sezilarli darajada oshirgan. Epidemiologik tadqiqotlar Orolbo'yi hududida saraton kasallanish ko'rsatkichlari Markaziy Osiyoning boshqa mintaqalariga nisbatan yuqori ekanligini ko'rsatgan. Biroq, ushbu ekologik jihatdan noqulay hududda sut bezi metastatik raklarining patomorfologik xususiyatlari yetarli darajada o'rganilmagan bo'lib, bu hududga xos skrining va davolash strategiyalarini ishlab chiqishni qiyinlashtirmoqda.

Hozirgi kunda "probiotik " tushunchasi sog'lom odam yoki hayvonning ichak mikrobiotasi uchun zarur bo'lgan tirik patogen bo'lmagan mikroorganizmlar guruhlarini o'z ichiga oladi.  SAB ning antioksidant, antimikrob, yallig'lanishga qarshi va detoksifikatsiya qiluvchi xususiyatlariga asoslangan molekulyar mexanizmlar hozirgi vaqtda probiyotiklar tanlovini kengaytirmoqda. Uzoq vaqtdan beri sut kislotasi mahsulotlarini tayyorlash uchun ishlatilgan sut kislotasi bakteriyalari (SAB) tomonidan sintez qilingan antimikrobial metabolitlar bo'yicha ma'lumotlar mavjud. Sut kislotasi fermentatsiyasining asosiy yoki qo'shimcha mahsuloti bo'lgan past molekulyar og'irlikdagi mikroblarga qarshi moddalar haqida ma'lumotlar umumlashtiriladi. SAB fungitsidlari va bakteriotsinlari ularning oziq-ovqat konservantlari sifatida ishlatilishi bilan bog'liq holda ko'rib chiqiladi. Bakteriotsinlarning xususiyatlari va tasnifi, ularning sintezi va ta'sir qilish mexanizmiga bog’liq. SABlarni mikroblarga qarshi metabolitlari sanoat va tibbiyotda qo'llashning asosiy istiqbolli yo'nalishlari keltirilgan.

Simmental zotiga mansub sigirlar nafaqat o‘zining yuqori sut mahsuldorligi, balki sutining tarkibidagi yog‘ va oqsil ko‘rsatkichlari bilan ham ajralib turadi.

Ushbu maqola Samarqand viloyatida  2010-2023-yillarda  sut va go’sht ishlab chiqarishning  narxi, veterinariya xizmatlari, ish haqi, ozuqa birligi uchun qilingan xarajatlar  ekonometrik modellar tahlil qilgan. Ushbu omillar sut va go’sht ishlab chiqarishga ta’siri nazariy-amaliy jihatdan tadqiq qilingan hamda ularning o`zaro ta’siri orasidagi bog’lanish modeli  tuzilgan va optimal variant tanlangan.

Yuqori antioksidant faollikka ega bo'lgan probiotik sut achituvchi bakteriyalar  mezbon organizmni pathogen mikroorganizmlarning toksik ta'siridan himoya qila oladi va  kandidoz, yurak-qon tomir, yallig'lanish, onkologik kasalliklarning oldini olishga hissa qo'shadi. Tajribalarimiz davomida Pediococcus acidilactici 1G, Pediococcus acidilactici 2G, Lactiplantibacillus plantarum 3G, Levilactobacillus brevis 4G, Levilactobacillus brevis 6G, Lactobacillus fermentum LF1, Pediococcus acidilactici P1 shtammlarini antioksidantlik faolligi aniqlandi.

Mollarning tashqi tana tuzilish shakli —ekstererini o‘rganish bilan ularning xususiyatlari va belgilari aniqlanadi. Eksterer orqali mollarning konstitutsiyasi, sog‘lomligi va maxsuldorligi to‘g‘risida xulosa chiqarish mumkin.Bu borada yosh qoramollarni parvarishlash alohida o‘rin tutadi. Bu masala kam xarajat qilib buzoq, tana va g‘unajinlarning me’yorda o‘sish va rivojlanishini ta’minlab, hayvonlar voyaga yetganida yuqori mahsuldorligiga erishishdan iborat.

Dehqon bozorlarida mahsulotlardan namuna olish va tekshirish aholi orasida har xil invasion va infeksion kasalliklarni oldini olishda ahamiyatli hisoblanadi. Shu sababli ham ulardan to‘g‘ri tahlil qilish va laboratoriya tekshiruvlarini o‘zkazish  zarur. Buning uchun esa mahsulotlardan to‘g‘ri namunalar olish talab etiladi. Sut va sut mahsulotlaridan, asaldan, kolbasadan, baliqdan, tuxumdan namuna olish.

Mastopatiya reproduktiv yoshdagi ayollarda eng ko'p uchraydigan yaxshi ko'krak kasalliklaridan biridir. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, 21 yoshdan 46 yoshgacha bo'lgan ayollarning 60% dan ortig'i mastopatiyaning turli shakllariga duch keladi. Kasallik biriktiruvchi va bezli to'qimalarning ko'payishi bilan tavsiflanadi, bu nodulyar shakllanishlarning rivojlanishiga va onkologik jarayonlarning xavfini oshirishga olib kelishi mumkin. Shu munosabat bilan, erta bosqichlarda patologik o'zgarishlarni aniqlash va yuzaga kelishi mumkin bo'lgan asoratlarni oldini olish imkonini beruvchi o'z vaqtida tashxis qo'yish katta ahamiyatga ega. Ultratovush tekshiruvi (ultratovush) ko'krak bezi kasalliklarini tashxislashning invaziv bo'lmagan, qulay va xavfsiz usulidir. Mammografiyadan farqli o'laroq, ultratovush bemorni ionlashtiruvchi nurlanishga ta'sir qilmaydi, bu esa 40 yoshgacha bo'lgan ayollarni tekshirishning afzal usuli hisoblanadi. Bundan tashqari, ultratovush tekshiruvi sut bezining tuzilishini real vaqt rejimida baholashga, hatto kichik o'zgarishlarni aniqlashga va davolanish vaqtida holatning dinamikasini kuzatishga imkon beradi. Biroq, usulning keng qo'llanilishiga qaramay, mastopatiyaning turli shakllarini tashxislashda uning sezgirligi va o'ziga xosligi bilan bog'liq savollar qolmoqda

Maqalada sır ónimleriniń túrleri hám qollanılatuǵın shiyki zatlar, qosımshalar sonıń menen sırlardıń quramı keltirilgen. Sırlarda belok (25% ke shekem), sút mayı (60% ke shekem) hám mineral zatlardıń (3,5% ke shekem, as duzın esapqa almaǵanda) kópligi menen ajıralıp turadi. Sır ónimleriniń  belokları sút beloklarına qaraganda organizm tárepinen jaqsı ózlestiriledi. Sırlardaǵı ekstraktiv zatlar as siniriw bezlerine unamlı tásir kórsetedi, ishteydi ashadı. Sırdıń quramındaǵı azıqlıq zatlar organizm tárepinen derlik tolıq 98 - 99% ózlestiriliwi haqqında maǵlıwmatlar berilgen.